EPISTULAE (LATIN, PART 4 OF 4)
Latin text from the Open Greek and Latin project (CC BY-SA 4.0) · SermonIndex
Augustine of Hippo · AD 354–430

Source: Open Greek and Latin project, stoa0040.stoa011.opp-lat2.xml. Licence CC BY-SA 4.0.


CCXXX. DARIUS AUGUSTINO DOMIXO SUO SALUTEM

[230.1]
Utinam, domine sancte pater, ut meum nomen ad aures tuas coepiscoporum, ut ais, tuorum Urbani et Nouati benigna erga me gratia faciente perlatum est, ita memet ipsum deus omnium deus tuus manibus tuis atque oculis obtulisset, non quo maiorem aut forsitan talem, qualem tantorum uirorum apud te beniuolus sermo et litterarum commendatio fecerat. tui me probauisset melior lima iudicii, sed ut caelestis sapientiae tuae uerissimos atque inmortales fructus ore tuo potius ueluti cuiusdam purae aquae dulcedinem ab ipso fontis praesenti ac perpetuo liquore sumpsissem! o me non modo ter aut quater, ut apud nescio quem est, sed miliens et omni numero plus beatum, si mihi datum esset praesenti intueri tuos uere sidereos uultus uocemque diuinam ac diuina canentem non solum mentis fructu sed etiam cum aurium iucunditate sumere et haurire licuisset! putarem profecto me quasdam inmortalitatis leges non modo de caelo sed in ipso constitutum caelo suscipere et quasdam dei uoces non longe de templo sed propter ipsum dei adstantem tribunal audire.

[230.2]
Haec ut mihi contingerent, propter ardentissimum tui desiderium forsitan merebar, propter conscientiam, fateor. non merebar. sed absens quoque cepi fructus cupiditatis bonae non minimos et est mihi de secundis bonis bonorum summa perfectio. commendatus sum ei, cui uellem, ore sanctorum et duorum locis ac regionibus inter se distantium sacerdotum: unius, quod iam dixi, de me beniuolus sermo et praesens. ut ita dicam. testimonium. alterius eiusdem sensus parilisque sententiae uolantia ad te scripta concurrunt. coronam milii apud te quandam tanti ac tales uiri non uiridantium florum germine sed gloriosae uocis testimonio tamquam quibusdam perpetuitatis gemmulis texerunt. quod deum summum oro pro te et tuam intercessionem, sancte pater, expostulo, ut. quoniam minime mihi testimonii tanti sum conscius. esse mihi tali uel quandoque proueniat. iam illa nonne omnia absentiae meae detrimenta uicerunt. quod ipse nos conloqui, quod scribere, quod salutare dignaris et absentem me absente esse non pateris? dolebam me σωτηρι meo post deum σωτηρα non uisum; at tamen non carnis faciem — sic enim ais — sed, quod plus est, cordis adtendis eoque uisus sum tibi esse iucundior, quo penitus inspexisti. faxit deus, ut iudicio, mi pater, tuo respondeam nec sim apud meam conscientiam reus, cum talem me, qualem tibi ipse formasti, interius ego non uideam.

[230.3]
Bella me in eadem diuina ac caelesti epistula tua ex more tibi, quod laudare nelles. eloquentia ministrante, bella me. inquam, uerbo ais occidere. hic uero, mi sancte pater. animus mihi tamquam e quibusdam cogitationum tenebris, quasi ueras sui laudes recognouisset, emersit. ut enim totum breuiter ac simpliciter beatitudini tuae confitear, si non extinximus bella. certe distulimus et deo opitulante omnium principe, quae iam usque ad quendam calamitatum apicem increuerant mala, sopita sunt. spero tamen ab eo, a quo, quicquid bonum est. totum sperare debemus, quin etiam de ipsius epistulae tuae auguror benedictione tam larga, tam certa, ut haec ipsa bellorum, quam dixi. dilatio pacis habeat teneatque perennem ac perpetuam firmitatem. dixisti enim et perpetua dei lege fixisti. ut gaudeam isto, ut tu ais, meo tam magno et uere bono et fruar in deo, unde sumpsisse me dicis, ut et talis essem et talia gerenda susciperem. conectis deinde: Confirmet, inquis, deus, quod per me operatus est nobis. o uota non modo pro me sed pro salute omnium nuncupata! nec enim mea ista gloria separari a salute omnium potest et, ut ego orationibus tuis felix esse possim, una mecum omnes felices esse necesse est. diu. pater, pro Romano imperio, pro Romana re publica, pro his etiam, quos dignos esse tibi occurrerit, talia uota sumas ac nuncupes, quandoque te serus in caelum tollis. tradas posteris mandesque sequentibus.

[230.4]
Satis progressus sum fortasse, quam debui, sed parum locutus certe, quam uolui. confiteor enim: scribens ad te uultua mihi tuos tamquam praesentis imaginor et, cum olim me sermo rudis et inops lingua deficiat. tamen, quasi coram tecum conloquar fabulerque. non satior. proinde hinc etiam nostra in te desideria metire. cum iam diu finem mereretur epistularis paginae forsitan ingrata uerbositas, subtrahimus uerecundiam, dum cupiditati consulimus et sermonem relinquere esse a te recedere suspicamur. nolo ergo non desinere, sed non possum. si enim credis, mi pater, ex eo nostris sensibus ac praecordiis inhaesisti, ex quo non contenti tua fama tam gloriosa, tam maxima scriptis te tuis intueri maluimus, cum una mihi atque haec breuis epistula tua ardoris tantas flammas incendiaque commouerit. unde deprecamur te ac tota mente deposcimus, ut, quoniam gentiles ritus te etiam legendo ut numquam alias abunde affatimque contempsimus — quamquam enim a parentibus, ab auis et postrema usque gentis prole Christi iura percepimus, tamen aliquotiens sensibus nostris superfluae superstitionis superba uanitas inerrabat —, peto, ut etiam confessionum libros a te perscriptos nobis mittere ac donare digneris. si enim alii quoque prono animo ac benigna mente tua nobis scripta largiti sunt, quanto magis de tuis ipse excusare non debes!

[230.5]
Fertur satrapae seu regis potius cuiusdam epistula deum dominum Christum deprecantis, cum intra Iudaeae regiones adhuc uersaretur et necdum in caelum suum remeauerat, quoniam is ad eum ire ac pergere per aegritudinem praepediretur et sanari aliter se posse non crederet, ad se, si dignaretur, mundi salus ac medicina decurreret; et ne tantae maiestati, quam ignarus rex prouida sed non perfecta mente conceperat, iniuriam fieri uideretur, laudasse insuper suam dicitur ciuitatem, ut pulchritudine urbis et regis hospitio deus inlectus preces supplicis non dedignaretur. adfuit deus regi, sanatus est; et amplificato petitionis munere per epistulam non modo salutem ut supplici sed etiam securitatem ut regi transmisit; iussit insuper eius urbem ab hostibus in perpetuum esse ac semper immunem. quid his addi beneficiis potest? ego humilis et regum seruus a te meo domino peto, ut apud istum Christum, omnium dominum ac principem deum, cotidie pro meis peccatis intercedere ne cuncteris ac pro me indefessus ores ac petas, quicquid ipse nolueris.

[230.6]
Si tibi taedium adfert longa epistula nostra, hoc tuae magnanimitatis patientia moderare et tibi inputa. quoniam ipse iussisti. oramus tamen atque identidem deprecamur, ut iterum scribas; hinc enim fiet, ut libenter suscepisse te scripta nostra suspicari possimus. deus donet nobis beatitudinem tuam per multos annos pro nobis orantem, domine uere sancte pater. filius noster Verimodus multum salutat beatitudinem tuam, qui admodum gratulatus est, quod epistula ad nos tua eius mentionem fecisse dignatus es. nescio qua medicamenta ab archiatro, qui nobiscum est, accepta dedimus Lazaro sancto presbytero ad tuam beatitudinem deferenda; quae, ut uir memoratus adfirmat, ad leuationem doloris et morbi curationem non parum proficient.


CCXXXI. AUGUSTINUS SERVUS CHRISTI MEMBRORUMQVE CHRISTI DARIO FILIO MEMBRO CHRISTI IN IPSO SALUTEM

[231.1]
Quod acceperim libenter litteras tuas, mea rescripta indicio esse noluisti. ecce rescribo et tamen rescriptis hoc indicare non possum uel istis uel quibuslibet aliis, siue breuiter siue prolixissime scribam; neque enim aut paucis aut multis uerbis indicari potest, quod indicari uerbis non potest. et ego quidem parum eloquor, etsi multum loquor; sed nulli eloquenti omnino concesserim, ut qualicumque et quantacumque epistula sua affectum explicet, quem fecit in me tua, quod non possum ego, etiam si eum possit ita in animo meo uidere sicut ego. restat ergo sic tibi indicare, quod scire uoluisti, ut in uerbis meis, et quod non indicant. sentias. quid igitur dicam nisi delectatum me esse litteris tuis ualde ualde? repetitio uerbi huius non est repetitio sed quasi perpetua dictio; quia enim fieri non posset, ut semper diceretur, ideo factum est, ut saltem repeteretur: sic enim fortasse dici potest, quod dici non potest.

[231.2]
Hic si quaerat aliquis, quid me tandem in tuis tam ualde litteris delectauerit, utrum eloquium, respondebo: \'Non\'; et ille forsitan respondebit: \'Ergo laudes tuae\'; sed de his quoque respondebo: \'Non\' nec ideo, quia non sunt ista in illa epistula: nam et eloquium ibi tantum est, ut et optimo te natum ingenio et talibus disciplinis satis eruditum praeclarissime luceat, et prorsus plena est meis laudibus. \'ergone\', ait quispiam, \'non te ista delectant?\' immo uero; \'neque enim mihi\', ut ait quidam, \'cornea fibra est\', ut haec non sentiam uel sine delectatione sentiam. delectant et ista; sed ad illud, quo me ualde dixi esse delectatum, quid sunt ista? nam eloquium tuum me delectat, quoniam grauiter suaue est uel suauiter graue: meis autem laudibus cum profecto nec omnibus delecter nec ab omnibus sed eis, qualibus me dignum esse arbitratus es. et ab eis. qualis es, id est qui propter Christum diligunt seruos eius. etiam laudibus meis me delectatum in litteris tuis negare non possum.

[231.3]
Viderint graues et periti uiri, quid de illo Themistocle sentiant, si tamen hominis nomen uerum recolo, qui cum in epulis, quod clari et eruditi Graeciae facere solebant, canere fidibus recusasset et ob hoc indoctior haberetur totumque illud iucunditatis genus aspernatus esset, dictum illi est: \'Quid ergo audire te delectat?\' ad quod ille respondisse fertur: \'Laudes meas\'. uiderint ergo, quo fine qua intentione illud dixisse crediderint uel ipse qua dixerit. erat enim secundum hoc saeculum uir magnificus. nam etiam cum ei dictum fuisset: \'Quid igitur nosti?\' \'Rem publicam\', inquit, \'ex parua magnam facere. ego autem, quod ait Ennius: (Omnes mortales sese laudari exoptant), partim puto adprobandum partim cauendum. ut enim appetenda est ueritas, quae procul dubio est, etiam si non laudetur, sola laudabilis. sic ea, quae facile subrepit, uanitas in hominum laude fugienda est: haec est autem, cam uel ipsa bona. quae laudatione digna sunt, non putantur habenda, nisi laudetur ab hominibus homo. uel ea quoque uult in se multum quisque laudari, quae aut exigua laude aut etiam uituperatione digniora sunt. unde Horatius Ennio uigilantior ait:
Laudis amore tumes? sunt certa piacula, quae te
ter pure lecto poterunt recreare libello
.

[231.4]
Ita tumorem de amore laudis humanae uelut serpentis morsum medicinalibus uerbis quasi excantandum putauit. docuit itaque nos per apostolum suum magister bonus neque propterea nos recte uiuere et recte facere, ut laudemur ab hominibus, id est finem recti nostri non in hominum laudibus ponere et tamen propter ipsos homines quaerere laudes hominum. etenim cum laudantur boni, non laudatis sed laudantibus prodest. nam illis, quantum ad ipsos adtinet, quod boni sunt, sufficit; sed eis, quibus expedit imitari bonos, gratulandum est, cum ab eis laudantur boni, quoniam sic indicant eos sibi placere, quos ueraciter laudant. dicit ergo apostolus quodam loco: Si hominibus placerem, Christi seruus non essem, et idem dicit alio loco: Placete omnibus per omnia, sicut et ego omnibus per omnia placeo, sed adiungens causam: Non quaerens, quod mihi utile est. sed quod multis, ut salui fiant. ecce, quod quaerebat in laude hominum, ubi etiam dicebat: De cetero. fratres, quaecumque sunt uera, quaecumque pudica, quaecumque casta, quaecumque sancta, quaecumque carissima, quaecumque bonae famae. si qua uirtus. si qua laus, haec cogitate; quae didicistis et accepistis et audistis et uidistis in me, haec agite et deus pacis erit uobiscum. cetera igitur, quae supra commemorauit. uirtutis nomine amplexus est dicens \'si qua uirtus\'; illud autem, quod subiecit \'quaecumque bonae famae\', alio uno uerbo congruo prosecutus est dicendo \'si qua laus\'. quod itaque ait: Si hominibus placerem, Christi seruus non essem, sic utique accipiendum est, tamquam dixerit: <Si bona. quae facio, fine laudis humanae facerem, laudis amore tumescerem,. uolebat ergo apostolus placere omnibus et eis placere gaudebat, non quorum laudibus tumescebat in se ipso, sed quos laudatus aedificabat in Christo. cur ergo me non delectet laudari abs te, cum et uir bonus sis, ne me fallas, et ea laudes, quae amas et quae amare utile ac salubre est, etiam si non sint in me? neque hoc tibi tantum sed etiam mihi prodest. si enim non sunt in me, salubriter erubesco atque, ut sint, inardesco. ac per hoc, quae agnosco mea in laude tua, gaudeo me habere et abs te illa ac me ipsum diligi propter illa: quae autem non agnosco, non solum, ut ipse habeam, desidero consequi uerum etiam, ne semper in mea laude fallantur, qui me sinceriter diligunt.

[231.5]
Ecce quam multa dixi et, quid sit illud, quod me longe amplius eloquio tuo, longe amplius laudibus meis m tuis litteris delectauit, non adhuc dixi. quid autem putas esse, o bone homo. nisi quod te talem uirum etiam non uisum feci amicum, si tamen non uisum dicere debeo, cuius non corpus sed animum in ipsis tuis litteris uidi. ubi de te non sicut antea fratribus meis sed mihi credidi? quis enim esses, iam quidem acceperam, sed qualis erga me esses, nondum tenebam. ex hac amicitia tua etiam laudes meas, quae me quo fine delectent. satis dixi, multo uberius ecclesiae Christi non dubito profuturas. quando quidem etiam labores meos in defensione euangelii aduersus reliquias impiorum daemonicolarum sic habes, sic legis, sic amas, sic praedicas, ut in eis tanto fiam notior, quanto es ipse nobilior; eos enim latentes inlustris inlustras clarusque declaras et, ubi prodesse posse perspicies, ignorari omnino non sines. si, unde id sciam, quaeris, talis mihi apparuisti in litteris tuis. hinc iam uide, quantum me illae litterae delectare potuerint, si bene de me existimans cogitas, quantum me Christi lucra delectent. iam uero quod te ipsum, qui, ut scribis, a parentibus. ab auis et postrema usque gentis prole Christi iura percipere potuisti. tamen aduersus gentiles ritus ut numquam alias eisdem laboribus meis adiutum esse significas, parumne cogito, quantum boni aliis et quam multis. quam claris et quam facile quamque salubriter per illos ceteris, quibus talia conueniunt, possint scripta nostra te commendante ac disseminante conferre? aut hoc cogitans possumne paruorum uel mediocrium gaudiorum iucunditate perfundi?

[231.6]
Quia igitur non potui uerbis explicare, quantam delectationem de tuis litteris ceperim, unde me delectauerint, dixi. iam quod nequiui satis dicere, id est quantum delectauerint, tibi coniciendum relinquo. sume itaque, mi fili. sume, uir bone et non in superficie sed Christiana caritate Christiane. sume, inquam, etiam libros. quos desiderasti, confessionum mearum: ibi me inspice, ne me laudes ultra, quam sum, ibi non aliis de me crede sed mihi, ibi me adtende et uide, quid fuerim in me ipso per me ipsum. et si quid in me tibi placuerit, lauda ibi mecum. quem laudari uolui de me, neque enim me, quoniam ipse fecit nos et non ipsi nos; nos autem perdideramus nos, sed, qui fecit, refecit. cum autem ibi me inueneris, ora pro me, ne deficiam, sed perficiar; ora, fili, ora. sentio, quid dicam, scio, quid petam; non tibi uideatur indignum et quasi ultra merita tua; fraudabis me magno adiutorio, si non feceris. non solum tu sed etiam omnes, qui me ex ore tuo dilexerint, orate pro me. hoc eis me petiuisse indica aut, si multum nobis tribuitis, iussisse nos existimate, quod petimus; et tamen date petentibus uel obtemperate iubentibus. orate pro nobis. lege litteras dei et inuenies ipsos arietes nostros apostolos petisse hoc a filiis suis siue praecepisse auditoribus suis. ego certe, quoniam hoc a me petisti pro te, quantum faciam, uidet, qui exaudiat, qui uidebat, quia et ante faciebam; sed redde etiam in hac re dilectionis uicem. praepositi uestri sumus, grex dei estis; considerate et uidete pericula nostra maiora esse quam uestra et orate pro nobis. hoc enim et nobis conducit et uobis, ut bonam rationem de nobis reddamus pastorum principi et omnium nostrum capiti pariterque euadamus huius mundi periculosiores blanditias quam molestias. nisi cum pax eius ad hoc proficit, quod apostolus orare nos monuit, id est ut quietam uitam et tranquillam agamus in omni pietate et caritate. si enim desit pietas et caritas, quid est ab illis et a ceteris mundi malis tranquillitas et quies nisi luxuriae perditionisque materies siue inuitamentum siue adiumentum? ut ergo habeamus quietam et tranquillam uitam in omni pietate et caritate. quod oro pro nobis, orate pro nobis, ubicumque estis, ubicumque sumus; nusquam enim non est, cuius sumus.

[231.7]
Misi et alios libros, quos non petisti, ne hoc tantum modo facerem, quod petisti: de fide rerum, quae non uidentur, de patientia, de continentia, de prouidentia et unum grandem de fide et spe et caritate. hos omnes si, dum es intra Africam. legeris, iudicium tuum mitte de illis, aut mitte nobis aut, quod nobis a domino sene Aurelio mittatur, ibi dimitte. quamquam et, ubicumque fueris, speramus inde litteras tuas et hinc tu, dum possumus, nostras. suscepi gratissime, quae misisti, ubi et salutem meam quamuis corporalem, quoniam uis me utique sine impedimento malae ualitudinis deo uacare, et bibliothecam nostram, ut sit, unde libri uel parentur uel reparentur, adiuuare dignatus es. rependat tibi dominus et hic et in futuro saeculo bona, quae talibus, qualem te esse uoluit, praeparauit. pignus pacis apud te depositum nostrumque utrique dulcissimum sicut ante a me salutari ita nunc resalutari peto.


CCXXXII. DOMINIS PRAEDICABILIBUS ET DILECTISSIMIS FRATRIBUS MADAURENSIBUS, QVORUM PER FRATREM FLORENTIUM EPISTULAM ACCEPI, AUGUSTINUS

[232.1]
Si forte illi, qui inter uos catholici Christiani sunt, talia mihi scripta miserunt, hoc tantum miror, quod non suo potius quam ordinis nomine. si autem re uera omnes aut prope omnes ordinis uiri ad me dignati estis litteras dare, miror, quod \'patri\' et \'in domino salutem\' scripsistis, querum mihi superstitiosus cultus idolorum, contra quae idola facilius templa uestra quam corda clauduntur uel potius quae idola non magis in templis quam in uestris cordibus includuntur, cum magno est dolore notissimus, nisi forte iam de salute ipsa, quae in domino est, per quam me salutare uoluistis, tandem prudenti consideratione cogitatis. nam si non ita est, quaeso uos, quid laesi, quid offendi beniuolentiam uestram, ut me titulo epistulae uestrae inridendum potius quam honorandum esse putaretis, domini praedicabiles et dilectissimi fratres?

[232.2]
Quod enim scripsistis: Tatri Augustino in domino aeternam salutem\', cum legerem, tanta spe subito erectus sum, ut crederem uos ad ipsum dominum et ad ipsam aeternam salutem aut iam esse conuersos aut per nostrum ministerium desiderare conuerti. sed ubi legi cetera, refriguit animus meus; quaesiui tamen ab epistulae perlatore, utrum iam uel essetis Christiani uel esse cuperetis. cuius responsione posteaquam comperi nequaquam uos esse mutatos, grauius dolui, quod Christi nomen, cui iam totum orbem subiectum esse conspicitis, non solum a uobis repellendum sed etiam in nobis inridendum esse credidistis. non enim potui cogitare alterum dominum, secundum quem posset episcopus pater\' a uobis uocari, praeter dominum Christum et, si esset hinc aliqua de interpretatione uestrae sententiae dubitatio, subscriptione epistulae tolleretur, ubi aperte posuistis: Optamus te, domine, in deo et Christo eius per multos annos semper in clero tuo gaudere\'. quibus omnibus perlectis atque discussis quid aliud mihi occurrere potuit aut cuilibet homini potest nisi aut ueridico aut fallaci scribentium animo haec esse conscripta? sed si ueridico animo ista scribitis, quis uobis ad hanc ueritatem interclusit uiam? quis aspera dumeta substrauit? quis rupium praerupta inimicus opposuit? postremo quis basilicae ianuam ingredi cupientibus clausit, ut in eodem domino, per quem nos salutatis, eandem salutem nobiscum habere nolitis? si autem fallaciter atque inridenter haec scribitis, itane tandem mihi negotia uestra curanda inponitis, ut nomen eius, per quem aliquid possum, audeatis non ueneratione debita adtollere sed insultatione adulatoria uentilare?

[232.3]
Sciatis me, carissimi, cum ineffabili pro uobis tremore cordis haec dicere; noui enim, quanto grauiorem et perniciosiorem causam sitis habituri apud deum. si frustra uobis haec dixero. omnia, quae praeteritis temporibus erga humanum genus maiores nostri gesta esse meminerunt nobisque tradiderunt, omnia etiam, quae nos uidemus et posteris tradimus, quae tamen pertinent ad ueram religionem quaerendam et tenendam, diuina scriptura non tacuit, sed ita omnino cuncta transeunt, ut transitura esse praedicta sunt. uidetis certe populum Iudaeorum auulsum a sedibus suis per omnes fere terras disseminatum atque diffusum; et origo eiusdem populi et incrementa et regni amissio et per cuncta dispersio sicut praedicta, ita facta sunt. uidetis certe ex ipso populo uerbum dei legemque prodeuntem per Christum, qui ex illis mirabiliter natus est, omnium gentium fidem occupasse atque tenuisse; ita haec omnia praenuntiata legimus, ut uidemus. uidetis certe multos praecisos a radice Christianae societatis, quae per sedes apostolorum et successiones episcoporum certa per orbem propagatione diffunditur, de sola figura originis sub Christiano nomine quasi arescentia sarmenta gloriari, quas haereses et schismata nominamus; praeuisa, praedicta, scripta sunt omnia. uidetis certe simulacrorum templa partim sine reparatione conlapsa partim diruta partim clausa partim in usus alios commutata ipsaque simulacra uel confringi uel incendi uel includi uel destrui atque ipsas huius saeculi potestates, quae aliquando pro simulacris populum Christianum persequebantur, uictas et domitas non a repugnantibus sed a morientibus Christianis et contra eadem simulacra, pro quibus Christianos occidebant, impetus suos legesque uertisse et imperii nobilissimi eminentissimum culmen ad sepulcrum piscatoris Petri submisso diademate supplicare.

[232.4]
Haec omnia diuinae scripturae, quae in manus omnium iam uenerunt, ante longissima tempora futura esse testatae sunt: haec omnia tanto robustiore fide laetamur fieri, quanto maiore auctoritate praedicta esse in sanctis litteris inuenimus. numquidnam, obsecro uos, numquidnam solum iudicium dei, quod inter fideles atque infideles futurum esse in eisdem litteris legimus, cum illa omnia, sicut praedicta sunt, uenerint, numquidnam solum iudicium dei uenturum non esse putabimus? immo uero ueniet, sicut omnia illa uenerunt. nec quisquam erit homo nostrorum temporum, qui se in illo iudicio de sua possit infidelitate defendere, cum Christum cantet et iustus ad aequitatem et periurus ad fraudem et rex ad imperium et miles ad pugnam et maritus propter regimen et uxor propter obsequium et pater propter praeceptum et filius propter oboedientiam et dominus propter dominationem et seruus propter famulatum et humilis ad pietatem et superbus ad aemulationem et diues, ut porrigat, et pauper, ut sumat, et ebriosus ad phialam et mendicus ad ianuam et bonus, ut praestet, et malus, ut fallat, et Christianus uenerator et paganus adulator: omnes Christum cantant et, qua uoluntate atque ore cantent, eidem ipsi, quem cantant, rationem sine dubio reddituri sunt.

[232.5]
Est quiddam innisibile. ex quo ereatoro principio sunt omnia. quae uidemus. summum, aeternum, incommutabile et nulli effabile nisi tantum sibi. est quiddam, quo se ipsa summitas maiestatis narrat et praedicat, non inpar gignenti atque narranti uerbum, quo ille, qui uerbum gignit, ostenditur. est quaedam sanctitas omnium, quae sancte fiunt, sanctificatrix, ipsius incommutabilis uerbi, per quod narratur illud principium, et ipsius principii, quod pari se uerbo narrat, inseparabilis et indiuisa communio. quis autem hoc totum, quod non dicendo dicere conatus sum et dicendo non dicere. quis hoc possit serenissima et sincerissima mente contueri eoque contuitu beatitudinem ducere atque in id, quod intuetur, deficiens quodam modo se obliuisci et pergere in illud, cuius uisione sibi uilis est, quod est inmortalitate indui et obtinere aeternam salutem. per quam me salutare dignamini? quis hoc possit. nisi qui omnes superbiae suae toros inanes peccata sua confitens complanauerit seque substrauerit mitem atque humilem ad excipiendum doctorem deum?

[232.6]
Quoniam ergo a uanitate superbiae prius ad humilitatem deponendi sumus, ut inde surgentes solidam celsitudinem teneamus, non potuit nobis hoc tanto magnificentius quanto blandius inspirari, ut nostra ferocitas non ui sed persuasione sedaretur, nisi uerbum illud, per quod se angelis indicat deus pater. quod uirtus et sapientia eius est, quod corde humano uisibilium rerum cupiditate caecato uideri non poterat, personam suam in homine agere atque ostendere dignaretur, ut magis homo timeret extolli fastu hominis quam humiliari exemplo dei. itaque non Christus regno terreno decoratus nec Christus terrenis opibus diues nec Christus ulla terrena felicitate praefulgens sed Christus crucifixus per totum terrarum. orbem praedicatur, quod riserunt prius populi superborum et adhuc rident reliquiae, crediderunt autem prius pauci, nunc populi, quia tunc ad fidem paucorum et contra inrisionem populorum, cum Christus crucifixus praedicaretur, claudi ambulabant, muti loquebantur, surdi audiebant, caeci uidebant, mortui resurgebant. sic tandem animaduertit terrena superbia nihil in ipsis terris esse potentius humilitate diuina, ut etiam saluberrima humilitas humana contra insultantem sibi superbiam diuinae imitationis patrocinio tueretur.

[232.7]
Expergiscimini aliquando, fratres mei et paientes mei Madaurenses; hanc occasionem scribendi uobis deus mihi obtulit. quantum potui quidem in negotio fratris Florenti, per quem litteras misistis, sicut deus uoluit, adfui et adiuui; sed tale negotium erat, quod etiam sine opera mea facile peragi posset; prope omnes enim domus ipsius homines, qui apud Hipponem sunt, nouerunt Florentium et multum eius orbitatem dolent. sed epistula mihi a uobis missa est, ut non inpudens esset epistula mea, cum occasione a uobis accepta idolorum cultoribus de Christo aliquid loqueretur. sed obsecro uos, si eum non inaniter in mea epistula nominastis, ut non inaniter uobis haec scripserim. si autem me inridere uoluistis, timete illum. quem prius iudicatum inrisit superbus orbis terrarum et nunc iudicem subiectus expectat; erit enim testis affectus in uos cordis mei per hanc, quantum potui, paginam expressus, erit testis uobis in iudicio eius, qui credentes sibi confirmaturus est et incredulos confusurus. deus unus et uerus uos ab omni huius saeculi uanitate liberatos conuertat ad se. domini praedicabiles et dilectissimi fratres.


CCXXXIII. LONGINIANO AUGUSTINUS

[233.1]
Solere aiunt quendam ueterum dicere, quibus satis persuasum esset, ut nihil mallent se esse quam uiros bonos, his reliquam facilem esse doctrinam. hanc sententiam — nam, si rite recolo, Socratica est — longe antiquior prophetica iam praecesserat praecipiens hominibus breuiter et simul, non tantum ut se nihil malit esse quam bonum, uerum etiam unde fiat bonus: Diliges, inquit. dominum deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex tota mente tua et: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum. hoc cui persuasum esset, non ei reliquam facilem sed eam totam esse doctrinam dum taxat utilem ac salubrem. multae enim doctrinae sunt, si tamen doctrinae dicendae sunt, uel superfluae uel noxiae. ueterum libris Christus adtestans: In his, inquit, duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae. proinde, quia mihi uideor inspexisse tamquam in speculo sermocinationis mecum tuae nihil te esse malle quam uirum bonum, deum, quo nihil est melius et unde humanus animus haurit, ut bonus sit, quonam modo colendum credas, audeo percontari; nam quod eum colendum credas, iam teneo. quaero etiam, quid de Christo sentias: quod enim -eum non parui pendas, aduerti, sed utrum ea sola uia. quae ab illo demonstrata est, ad uitam beatam perueniri posse existimes et aliqua ex causa non eam neglegas ire, sed differas, an et aliam uel alias ad tam opimam et prae omnibus appetendam possessionem uias esse arbitreris et aliquam earum iam te ingredi credas, nosse cupio non, ut opinor, inpudenter; diligo enim te propter id, quod supra dixi, meque abs te diligi non temere existimo nec ulla de re alia inter eos, qui se beniuole nouerunt, sermo fructuosior uel inpenditur uel reposcitur uel accipitur uel recipitur quam, unde boni beatique simus.


CCXXXIV. DOMINO VENERANDO ET VERE AC MERITO PERCOLENDO SANCTO PATRI AUGUSTINO LONGINIANUS

[234.1]
Beatus sum et relucentis puro uirtutis tuae lumine admodum inlustratus, qui dignum me diuini tui affaminis honore cumulandum esse duxisti. sed graue mihi onus et difficillimam respondendi prouinciam, domine uenerande, satis inponis praecipue tuis percontationibus et sub hoc tempore in talibus explicandis per meae opinionis sententiam, id est a pagano homine, quaestionibus si quidem abundet, quod ex parte uel iam dudum inter nos conuenerit uel nunc identidem litteris magis magisque conueniat praeceptis non dicam tantum Socraticis nec tuis, Romanorum uir uere optime. propheticis aut paucis Hierosolymiticis sed etiam Orpheicis atque Ageticis et Trimegisticis longe ante illis antiquioribus et paene rudibus adhuc saeculis diis auctoribus enatis et toti orbi terrae certis limitibus partitae trifariam diuinitus ostensis, priusquam nomen aut Europa caperet aut Asia acciperet aut Libya possideret uirum bonum, ut tu, medius fidius, et eris et fuisti, si quidem adhuc post hominum memoriam, nisi Xenophontis figmentum ut compositae fabulae schema concedas, adhuc audierim, legerim, uiderim neminem aut certe post unum nullum, quod deo teste bono periculo certoque dixerim, nisi te deum et coniti semper agnoscere et posse puritate animi corporisque proiecta grauedine sectari facillime et spe perfectae conscientiae non dubia credulitate tenere.

[234.2]
Verum qua uia effici possit, magis est, ut tu non nescias et mihi non insinuato extrinsecus aliquo dissertes, quam ut a me, domine percolende, scias, quia tunc. fateor, huius boni in sedem profecturus sufficiens, ut mea expetunt sacerdotia. minime necdum et, si tamen potuero, uiaticum colligo. uerum quid traditum sancte atque antiquitus teneam atque custodiam, ut potuero, paucis edicam. uia est in deum melior, qua uir bonus piis, iustis, puris, castis, ueris dictis factisque sine ulla temporum mutatorum captata iactatione probatus et deorum comitatu uallatus dei utique potestatibus emeritis, id est eius unius et uniuersi et incomprehensibilis et ineffabilis infatigabilisque creatoris impletis uirtutibus, quod, ut uestrum est, angelos dicitis uel quid alterum post deum uel cum deo. aut a deo aut in deum intentione animi mentisque ire festinat. uia est, inquam. qua purgati antiquorum sacrorum piis praeceptis expiationibusque purissimis et abstemiis obseruationibus decocti anima et corpore constantes deproperant.

[234.8]
De Christo autem tuae iam credulitatis carnali et spiritus deo, per quem in illum summum, beatum, uerum et patrem omnium ire securus es, domine pater percolende, non audeo nec ualeo, quid sentiam, exprimere, quia, quod nescio, difficillimum credo definire. ut autem me cultorem tuarum uirtutum dignatus es iam olim scienti insinuare, quod diligas, satis ad bonae uitae testimonium habeo, quam cum, ne tibi displiceam, qui deo per te animamque tuam cotidie insinuas, custodio. intellegis procul dubio, quod et ego delectabiliter diligam, cum tui iudicii de me habiti normam lineamque accipiens teneam. sed ante omnia quaeso te, ut exiguissimae opinioni meae ueniam concedas et sermoni meo ad te, quia coegisti, remisso, forte incongruo facile indulgeas et me, quid de his existimes uel tu quid sentias, sanctis scriptis tuis, ut ille ait, iam non melle sed nectare dulcioribus, si mereor, informare digneris. dei pietate perfruaris, domine pater, ac perpetua sanctitate deo placeas, quod necesse est.


CCXXXV. LOXGINIANO AUGUSTINUS

[235.1]
Cepi fructum scripti mei, rescriptum scilicet beniuolentiae tuae. unde iam uideo exortum et exorsum inter nos magnae ac de re magna disputationis quasi sementum. hoc est, quod uolebam prius; deinde quod adhuc uolo, deus adiuuabit; id autem est, ut hoc coeptum debito ac salubri fine claudatur. proinde, quod de Christo nihil temere tibi uel negandum uel adfirmandum putasti, hoc in pagani animo temperamentum non inuitus acceperim. quod uero etiam scriptis meis de hac re doceri te cupis, nequaquam abnuam neque desistam huic tam bonae mihique carissimae seruire uoluntati tuae. sed prius opus est eliquare quodam modo perspicuamque sumere sententiam tuam de antiquis sacris. cum enim dixisses eam uiam in deum esse meliorem, \'qua uir bonus piis, iustis. puris, castis. ueris dictis factisque sine ulla temporum mutatorum captata iactatione probatus et deorum comitatu uallatus dei utique potestatibus emeritis, id est eius unius et uniuersi et incomprehensibilis et infatigabilis infatigabilisque creatoris impletis uirtutibus, quod, ut uestrum est, angelos dicitis uel quid alterum post deum uel cum deo, aut a deo aut in deum intentione animi mentisque ire festinat\', quae uerba ex epistula tua recognoscis, tum addidisti et aisti: (Via est, inquam, qua purgati antiquorum sacrorum piis praeceptis expiationibusque purissimis et abstemiis obseruationibus decocti anima et corpore constantes deproperant\'.

[235.2]
In his uerbis sentio. ni fallor, uideri tibi non sufficere ad uiam, qua itur in deum, ut uir bonus piis, iustis, puris, castis, ueris dictis factisque promereatur deos. quorum comitatu uallatus in illum summum deum omnium creatorem ire festinet, nisi etiam sacrorum antiquorum piis praeceptis expiationibusque purgetur. quam ob rem uelim scire, quid arbitreris esse per sacra pnrgandum in eo, qui pie, iuste, pure ueraciterque uiuendo promeretur deos et per eos unum illum deorum deum. si enim adhuc sacris purgandus est, utique mundus non est et, si mundus non est, pie, iuste, pure casteque non uiuit. si autem iam ita uiuit, iam mundus est. porro iam mundum atque purum quid opus est sacris expiando purgari? itaque hic nodus est disputationis nostrae, quo soluto consequentia uidebimus: uiuatne homo bene, ut sacris purgetur, an saciis purgetur, ut bene uiuat, an ipse quantuscumque bene uiuendi in homine modus nondum sit idoneus ad beatam uitam, quae ex deo capitur, nisi accedant adiumenta sacrorum, an bene uiuendi quaedam uelut portio sit etiam sacra percipere. ut scilicet non aliud sit bene uiuere aliud sacrate uiuere, sed bene uiuendi terminis etiam sacrata uita claudatur. horum quattuor, quae proposui, quid potissimum probes, quaeso te litteris aperire non pigeat. plurimum quippe interest ad id, quod suscepimus inter nos conloquendo peragere, ne, cum multa non necessaria, tamquam ea sentias, quae forte non sentis, refellere molior, tempus necessarium in superfluis insumatur. onerare itaque epistulam nolui, ut te cito rescribente cetera contexamus.


CCXXXVI. DOMINO BEATISSIMO ET VENERABILITER CARISSIMO FRATRI ET COEPISCOPO DEUTERIO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[236.1]
Nihil melius me facere posse arbitratus sum. quam ut tuae sanctitati potissimum scriberem, ne per neglegentiam in uestra prouincia domini nostri Iesu Christi ouile uastet inimicus, qui non desinit insidiari, ut perdat animas tam magno pretio comparatas. Mallianensem quendam subdiaconum Victorinum apud nos constitit esse Manichaeum et in tam sacrilego errore sub nomine clerici latitabat; nam est etiam aetate iam senex. ita est autem manifestatus, ut etiam ipse a me interrogatus. antequam a testibus coargueretur, negare non posset. tot enim et tales iam esse sciebat, quibus se incautus eftuderat. ut nihil aliud, si negare temptaret, quam non dico inpudentissimus sed insanissimus appareret. auditorem sane Manichaeorum, non electum se esse confessus est.

[236.2]
Auditores autem qui appellantur apud eos, et carnibus ueacuntur et agros colunt et, si uoluerint, uxores habent. quorum nihil faciunt, qui electi uocantur. sed ipsi auditores ante electos genua figunt, ut eis manus supplicibus inponatur non a solis presbyteris uel episcopis aut diaconis eorum sed a quibuslibet electis. solem etiam et lunam cum eis adorant et orant. die quoque dominico cum illis ieiunant et omnes blasphemias cum illis credunt, quibus Manichaeorum haeresis detestanda est, negantes scilicet Christum natum esse de uirgine nec eius carnem ueram confitentes fuisse sed falsam ac per hoc et falsam eius passionem et nullam resun-ectionem fuisse contendunt. patriarchas prophetasque blasphemant. legem per famulum dei Moysen datam non a uero deo dicunt sed a principe tenebrarum. animas non solum hominum sed etiam pecorum de dei esse substantia et omnino partes dei esse arbitrantur. deum denique bonum et uerum dicunt cum tenebrarum gente pugnasse et partem suam tenebrarum principibus miscuisse eamque toto mundo inquinatam et ligatam per cibos electorum suorum et per solem ac lunam purgari adseuerant et, quod purgari de ipsa dei parte non potuerit, in fine saeculi aeterno ac poenali uinculo conligari, ut non solum uiolabilis et corruptibilis et contaminabilis credatur deus, cuius pars potuit ad mala tanta perduci, sed non possit saltem totus a tanta coinquinatione et inmunditia et miseria uel in saeculi fine purgari.

[236.3]
Has cum illis intolerabiles blasphemias subdiaconus iste quasi catholicus non solum credebat, sed, quibus uiribus poterat, et docebat. nam docens patefactus est, cum se quasi discentibus credidit. rogauit me quidem, postea quam se Mani. chaeorum auditorem esse confessus est, ut eum in uiam ueritatis doctrinae catholicae reuocarem, sed, fateor, eius finctionem sub clerici specie uehementer exhorrui eumque coercitum pellendum de ciuitate curaui. nec mihi hoc satis fuit, nisi et tuae sanctitati t etenim meis litteris intimarem, ut a clericorum gradu congrue ecclesiastica seueritate deiectus cauendus omnibus innotescat. petenti autem paenitentiae locum tunc credatur, si et alios, quos illic nouit esse, manifestauerit nobis non solum Mallianae sed in ipsa omnino prouincia.


CCXXXVII. DOMINO BEATISSIMO ETMEEITO VENERABILI FRATRI ET COEPISCOPO CERETIO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[237.1]
Lectis his, quae misit sanctitas tua, uidetur mihi Argyrius in Priscillianistas aut nesciens inruisse. ita ut omnino, utrum ipsi essent Priscillianistae, ignoraret, aut iam eiusdem haeresis retibus implicatus. nam scripturas illas Priscillianistarum esse non dubito. uix autem mihi uacare utcumque potuit aliis atque aliis sine intermissioue necessitatibus superantibus, ut unus mihi saltem totus ex duobus ipsis codicibus legeretur. nescio quo enim modo alius aberrauit et diligentissime inter nostros requisitus nullo modo potuit inueniri, domine beatissime et merito uenerabilis pater.

[237.2]
Hymnus sane, quem dicunt esse domini nostri lesu Christi, qui maxime permouit uenerationem tuam, in scripturis solet apocryphis inueniri. quae non propriae Priscillianistarum sunt. sed alii quoque haeretici eis nonnullarum sectarum impietate uanitatis utuntur inter se quidem diuersa sentientes. unde suas quisque uarias haereses sunt secuti, sed scripturas istas habent in sua diuersitate communes easque illi praecipue frequentare adsolent, qui legem ueterem et prophetas canonicos non accipiunt. negant enim haec ad deum bonum et ad Christum eius filium pertinere sicut Manichaei. sicut Marcionistae et ceteri, quibus haec blasphemia damnabilis placuit. qui etiam in scripturis canonicis testamenti noui, hoc est in neris euangelicis et apostolicis litteris non accipiunt omnia, sed quod uolunt, et libros eligunt, quos accipiant. aliis inprobatis. sed et in singulis quibusque libris loca distinguunt, quae putantur suis erroribus conuenire: cetera in eis pro falsis habent. nam quidam Manichaei canonicum librum, cuius titulus est \'actus apostolorum\', repudiant. timent enim euidentissimam ueritatem. ubi apparet sanctus spiritus missus, qui est a domino Iesu Christo in euangelica ueritate promissus. sub eius quippe spiritus nomine. a quo penitus alieni sunt, indocta hominum corda decipiunt mira caecitate adserentes eandem domini promissionem in suo haeresiarcha Manichaeo esse completam. quod et illi haeretici faciunt, qui uocantur Cataphryges, dicentes per nescio quos insanos, Montanum scilicet et Priscillam, quos et proprios suos prophetas habent, uenisse spiritum sanctum, quem dominus missurum se esse promisit.

[237.3]
Priscillianistae uero accipiunt omnia et canonica et apacrypha simul; sed quaecumque, quae contra eos sunt, in suae peruersitatis sensus aliquando callida et astuta aliquando ridicula et hebeti expositione peruertunt nec saltem ita, ut ea ipsa, quae exponunt ab suae sectae hominibus alienis, uera esse credant. alioquin aut catholici essent aut non multum a ueritate alieni. qui et in ipsis scripturis apocryphis sensus catholicos inuenirent aut inuenire uelle uiderentur, sed, cum ipsi alia cum suis sentiant atque inter suos doceant siue discant, quae non audent prodere, quoniam re uera nefaria sunt et detestanda, tamen fidem catholicam eis, quos timent, praedicant, non quam teneant, sed sub qua lateant. possunt enim aliqui haeretici reperiri fortasse inmundiores, sed nullus istis fallacia comparatur. alii quippe, ut sunt hominum uitia, de huius uitae consuetudine uel infirmitate men an autem in ipsa nefaria doctrina haeresis suae praeceptum habere perhibentur. ut occultandorum dogmatum suorum causa etiam cum falsa iuratione mentiantur. hi, qui eos experti sunt et ipsorum fuerant atque ab eis dei misericordia liberati sunt, etiam uerba ipsa praecepti huius ista commemorant: Iura, periura, secretum prodere noli.

[237.4]
Proinde, ut sine ulla difficultate uideatur, quam non hoc sentiunt de scripturis apocryphis, quod se exponere simulant, ratio consideranda est, quam reddere uidentur. ut eisdem scripturis tamquam diuina tribuatur auctoritas, ut, quod scelestius est, etiam canonicis praeferant. habes uerba eorum in illo codice ita posita: \'Hymnus domini, quem dixit secrete sanctis apostolis discipulis suis, quia scriptum est in euangelio: Hymno dicto ascendit in montem\', et quod <in canone non est positus propter eos. qui secundum se sentiunt et non secundum spiritum et ueritatem dei. et quia scriptum est: Sacramentum regis bonum est abscondere, opera autem dei reuelare honorificum est\'. ista est magna eorum ratio, cur iste hymnus non sit in canone, quia uelut sacramentum regis abscondendum fuit his, qui secundum carnem sentiunt et non secundum spiritum et ueritatem dei. ergo scripturae canonicae non pertinent ad sacramentum regis, quod istis abscondendum uidetur, et eis conscriptae sunt. qui secundum carnem sentiunt et non secundum spiritum et ueritatem dei. quod quid est aliud quam dicere scripturas sanctas canonicas nec secundum spiritum dei sapere nec pertinere ad ueritatem dei? quis ho« audiat? quis ualeat sustinere tantae impietatis horrorem? aut si scripturae canonicae spiritaliter a spiritalibus carnaliter a carnalibus sentiuntur, cur non est et iste hymnus in canone, si et ipsum spiritales spiritaliter carnales carnaliter sentiunt?

[237.5]
Dein le quid causae est, nt eundem hymnum isti secundum scripturas canonicas conentur exponere? si enim propterea non est in scr ipturis canonicis. quia illae scripturae carnalibus hymnus autem iste spiritalibus scriptus est, quo modo de scripturis ad carnales homines pertinentibus exponitur hymnus, qui non pertinet ad carnales? si enim uerbi gratia propterea in isto hymno cantatur et dicitur: \'Solnere uolo et solui uolo’. quia, sicut isti haec uerba exponunt, soluit nos dominus Christus a conuersatione saeculi. ut non iterum ligemur in eo, haec in scripturis canonicis utique didicimus, quod soluat nos dominus a conuersatione saeculi et quia in eo non debemus iterum conligari. nam quid est aliud: Dirupisti uincula mea? quid est aliud: Dominus soluit compeditos? iam solutos autem apostolus admonet dicens: State ergo et ne iterum seruitutis iugo detineamini et apostolus Petrus dicit: Si enim refugientes coinquinationes mundi in cognitione domini nostri et saluatoris Iesu Christi his rursus impliciti superantur, facta sunt eis posteriora deteriora prioribus sic ostendens, cum soluti fuerimus, alligari DOS mundo iterum non debere. cum itaque ista in canone sine ex his testimoniis. quae commemoraui. siue ex aliis plurimis manifesta sint et legi et praedicari non cessent, quid est, quod isti hunc hymnum, ubi ‛uerba’, ut secundum ipsos loquar. (uerba obscurissime- - sime sunt posita\', propterea dicunt in canone non esse, De reuelarentur carnalibus, cum potius et uideamus in canone reuelata, in hoc autem hymno omnino uelata, sicut ipsi adserunt? nam, sicut magis credendum est, prorsus non sunt ipsa sed nescio quae alia. quae tali expositione multo amplius uelant et reuelare formidant..

[237.6]
Nam utique. si hoc illis uerbis significatur, quod nos SOJW1i dominus a conuersatione saeculi et ut non iterum eo, non diceretur: \'Soluere uolo et solui uolo\' sed: \'Soluere uolo et eos. quos soluero, ligari uolo\'. aut si membra sua, id est fideles suos in se transfigurat, quem ad modum ait: Esuriui et dedistis mihi manducare, diceret potius: \'Solui uolo et ligari nolo’. aut si propterea ipse soluit et ipse soluitur, quia soluit caput, membra soluuntur, quae persequebatur, cui clamauit de caelo: Saule, Saule, quid me persequeris? — hoc quidem uerborum istorum expositor iste non dixit, sed etiam si dixisset, id ei respondemus, quod paulo ante respondimus, quoniam haec in scripturis canonicis legimus. ibi intellegimus, inde firmamus, inde cotidie praedicamus. quid est igitur, quod iste hymnus dicitur carnalibus fuisse subtractus, ut non poneretur in canone, cum, quod in illo opertum est, in canone apertum sit? an usque adeo desipiunt. immo insaniunt, ut audeant dicere sacramentum regis in hoc hymno absconditum esse spiritalibus, in canone autem manifestum esse carnalibus?

[237.7]
Hoc et de superioribus eiusdem hvmni uerbis dici potest. ubi ait: ‛Saluare uolo et saluari uolo\'. si enim, sicut ipsi ex ponunt, hoc ista uerba significant, quod saluamur a domino per baptismum et saluamus, id est custodimus in nobis spiritum datum nobis per baptismum, nonne istum sensum scriptura canonica clamat, ubi legimus: Saluos nos fecit per lauacrum regenerationis et ubi nobis dicitur: Spiritum nolite extinguere? quo modo ergo iste hymnus in canone ideo non est, ne carnalibus innotescat, cum id, quod in illo obscurum est, in canone luceat. nisi quia sub hac qualicumque expositione, quam quibuslibet aliis obtendunt, illud, quod hic ipsi sapiunt, occultare conantur? qui tamen usque adeo caeci sunt, ut etiam quaedam uerba de ipso canone adhibeant ad exponendum hymnum, quem propterea dicunt in canone non esse, ne sacramentum regis carnalibus proderetur. quid ergo faciunt in canone clarius posita, per quae in isto hymno aperiantur obscura?

[237.8]
Nam si hoc, ut dicunt, intellegendum est in isto hymno, ubi ait: ‛Generari uolo’, quod in canonica epistula Pauli apostoli scriptum est: Quos iterum parturio, donec Christus formetur in uobis; si hoc intellegendum est in isto hymno, ubi ait: \'Cantare uolo\\ quod in psalmo canonico scriptum est: Cantate domino canticum nouum; si hoc intellegendum est in isto hymno, ubi ait: \'Saltate cuncti. quod scriptum est in cantico euangelico: Cantauimus uobis e t non saltastis: si hoc intellegendum est in isto hymno: Plangere uolo, tundite uos omnes\', quod scriptum in cantico euangelico: Planximus uobis et non luxistis; si ‛ornare uolo et ornari uolo\' hoc significat in isto hymno, quod scriptum est in canone: Habitare Christum per fidem in cordibus uestris et: Vos estis templum dei et spiritus dei habitat in uobis; si, quod ait in isto hymno: \'Lucerna sum tibi, ille qui me uides\', hoc significat, quod scriptum est in psalmo canonico: In lumine tuo uidebimus lumen; si, quod ait in isto hymno: Ianua sum tibi, quicumque me pulsas, hoc significat, quod in psalmo canonico legitur: Aperite mihi portas iustitiae, ingressus in eis confitebor domino etin alio psalmo: Tollite portas principes uestri et eleuamini portae aeternales e introibit rex gloriae; si, quod ait in isto hymno: ‛Qui uides, quod ago, tace opera mea\', hoc significat, quod scriptum est in libro Tobiae: Sacramentum regis bonum est abscondere. cur iste hymuus non esse in canone propterea dicitur, ut sacramentum regis abscondatur carnalibus, cum ea, quae in isto hymno exponuntur, etiam in canone legantur et sic ibi reperiantur manifesta, ut per haec illa exponantur obscura, nisi quia istas expositiones habent, in quibus lateant, in uerbis uero illius hymni. quem exponere se simulant, hoc sapiunt, quod alienis exponere timeant?

[237.9]
Longum est cuncta disputando monstrare. uerum ex his, quae diximus, cetera considerare facillimum est et uidere ea, quae in expositione huius hymni bona et honesta dicunt. etiam in canone reperiri. unde illa eorum non ratio sed tergiuersatio est, ideo illum esse a canone separatum, quia carnalibus hominibus abscondendum regis fuerat sacramentum. unde non inmerito creduntur istis expositionibus non aperire uelle, quod legunt, sed potius operire, quod sentiunt. nec mirum, quando quidem ipsum dominum Iesum loquentem non per ora prophetarum uel apostolorum uel angelorum sed per os proprium illusorem potius quam ueritatis doctorem fuisse crediderunt. huic utique hymno diuinam tribuentes auctoritatem, ubi eum dixisse nescio quis eiusdem hymni conditor finxit: (Verbo inlusi cuncta et non sum lusus in totum\', respondeant, si possunt, egregii spiritales, quo eamus, cui aures aperiamus, cui loquenti utcumque credamus, in cuius promissione spem ponamus, 81 uerbo cuncta Christus inlusit, si uerbo cuncta omnipotens magister inlusit, si uerbo cuncta ille, qui est unigenitus. uerbum dei patris inlusit. quid ulterius loquar de perditis. uaniloquis et mentis seductoribus primum suae deinde ceterorum, quos sibi ad interitum praedestinatos aeternum consociare potuerunt? rescripsi uenerationi tuae et multo senas, quam uolueram, et plura, quam disposueram. optime facitis uigilanter lupos cauere; sed etiam pro sanandis ouibus, si quas forte uiolauerint sine iam uulnerauerint, pastorali diligentia ipso adiuuante pastorum domino laborate.


CCXXXVIII

[238.1]
Volueram quidem petente te atque instante, ut meminisse dignaris, immo uero pro merito aetatis ac dignitatis tuae iubente te de fide Christiana etiam praesens cum praesente, in quantum mihi facultatem dominus largiretur, conferre sermonem; sed quia tibi post prandium displicuit, quod inter nos mane placuerat. ut a notariis uerba nostra exciperentur, ne ulterius dicas, quod te audio non tacere, non me fuisse ausum tibi dicere fidem meam, his litteris accipe, quod et tu legas et, cui uolueris, legendum tradas et, quod nolueris, uicissim scribendo ipse respondeas. iniquum est enim, ut quisque iudicare de alio uelit et iudicari de se nolit.

[238.2]
Et de praeterito quidem placito nostro, quod condicto mendiano implere noluisti, facile existimari potest, quis nostrum fidei suae fiduciam non habuerit, utrum qui uolebat, ut diceretur, et timebat, ne teneretur, an qui usque adeo nolebat eam disceptantium iudicio subtrahi, ut mandata litteris uellet etiam legentium memoriae commendari, ne quisquam uel obliuione opinatus uel dissensione inritatus diceret ab aliquo nostrum aut non esse dictum, quod dictum erat, aut dictum esse, quod dictum non erat. in his enim solent latebras suae malae defensionis inquirere, qui contentionis sunt cupidiores quam ueritatis. hoc autem nec a te nec a me nec de te nec de me dici posset, si in fide condicti permaneres, ut uerba nostra exciperentur et scriberentur, praesertim quia tu ipse in his uerbis, quibus fidem tuam pronuntiasti, quotiens ea repetisti, totiens uariasti, quod nulla credo fraude sed obliuione factum esse.

[238.3]
Nam primo dixisti credere te (in deum patrem omnipotentem, inuisibilem, ingenitum, incapabilem et in Iesum Christum filium eius deum natum ante saecula, per quem facta sunt omnia. et in spiritum sanctum\'. quibus ego auditis cum respondissem nondum a te quicquam dictum, quod meae fidei repugnaret, et ideo, si ea scripsisses, me his etiam posse subscribere, ad hoc nescio quo modo res perducta est, ut accepta charta ea ipsa, quae dixeras, uelles etiam litteris tua manu exprimere. quod cum mihi ad legendum dedisses, animaduerti minus te scripsisse \'patrem\', cum scripsisses deum omnipotentem, inuisibilem, ingenitum, innatum). quod ubi commemoraui, non post multam altercationem addidisti \'patrem\'; et \'incapabilem\' quidem, quod uerbis dixeras, scripto praetermiseras, sed nulla hinc a me facta commemoratio est.

[238.4]
Deinde cum dixissem me paratum esse subscribere, adhuc illa uerba etiam mea esse posse, prius quaesiui, ne, quod in mentem uenerat. laberetur, utrum alicubi scripturarum diuinarum legeretur \'pater ingenitus\'; hoc autem feci, quia in exordio sermonis nostri, cum Arrius et Eunomius commemorati essent non a me sed a fratre meo Alypio requirente, quemnam eorum secutus esset Auxentius, qui abs te paulo ante fuerat non parua praedicatione laudatus, exclamando anathemasti et Arrium et Eunomium. tum continuo flagitasti, ut et nos anathemaremus όμοούσιον. quasi quisquam homo esset, qui hoc uocaretur. sicut Arrius et Eunomius. deinde uehementer exigebas, ut hoc uerbum tibi in scripturis ostenderemus, et statim nobis communicares. respondebatur a nobis, quia nos Latine loqueremur et illud Graecum esset, prius quaerendum esse, quid sit όμοούσιον, et tunc exigendum, ut in libris sanctis ostenderetur. tu contra uerbum ipsum crebro repetens et inuidiose uentilans atque in conciliis maiorum nostrorum conscriptum commemorans uehementer urguebas, ut ipsum omnino uerbum, quod est όμοούσιον, in sanctis libris ostenderemus, nobis etiam atque etiam reuocantibus. quia lingua nostra Graeca non esset, prius interpretandum et exponendum esse. quid sit όμοούσιον, tum demum in diuinis litteris requirendum, quia, etsi fortasse nomen ipsum non inueniretur, res ipsa tamen inueniretur; quid est enim contentiosius quam, ubi de re constat, certare de nomine?

[238.5]
Haec ergo quia inter nos iam conlocuti fueramus, posteaquam ad id uentum est, ut fidem tuam, sicut commemoraui, scriberes, quamquam nihil in eis uerbis uiderem nostrae fidei esse contrarium et propterea me dicerem paratum esse subscribere, quaesiui, ut dixi, utrum scriptura dei contineret hoc uerbum, quod pater esset \'ingenitus\', et, cum scriptum esse respondisses, instantius quaerebam, ut ostenderes. tunc unus ex eis, qui aderant, quantum intellegi datur, fidei tuae socius ait mihi: \'Quid ergo? tu patrem genitum dicis?\' respondi: \'Non dico\'. et ille: Si ergo genitus non est\', inquit, \'utique ingenitus est\'. cui ego: \'Vides\'. inquam, \'posse fieri, ut etiam de uerbo, quod in scriptura dei non est, reddatur tamen ratio, unde recte dici ostendatur. sic ergo et όμοούσιον, quod in auctoritate diuinorum librorum cogebamur ostendere, etiamsi uocabulum ipsum non ibi inueniamus, fieri posse, ut illud inueniamus, cui hoc uocabulum recte adhibitum iudicetur\'.

[238.6]
Quibus dictis, quid hinc tibi uideretur, adtendi, ut audirem, et aisti recte factum esse, ut ingenitus pater in scripturis sanctis non diceretur, ne illi uel tali uerbo fieret iniuria. <ergo\\ inquam, \'modo facta est iuiuria deo et hoc manu tua\'. quo audito fateri iam coeperas nec te hoc dicere debuisse. sed cum admonerem. ut, si tibi tale uideretur hoc uerbum, ut ad dei pertineret iniuriam, deleres illud inde, ubi scripseras, considerasti, credo. posse id recte dici et posse defendi et rursus aisti: \'Prorsus ego hoc dico\'. tum ego illud, quod iam dixeram. repetiui ita fieri posse, ut etiam όμοούσιον neque scriptum in sanctis paginis inueniatur et tamen dictum in assertione fidei defendatur. sicut patrem in illis libris nusquam ingenitum legimus et tamen dicendum esse defenditur. tunc a me chartam, quam dederas. abstulisti et conscidisti. et constituimus, post meridianum tempus ut adessent notarii ad excipienda uerba nostra atque inter nos ista, quantum possemus, diligentius tractaremus.

[238.7]
Venimus, ut nosti, ad horam condictam; notarios adduximus, ut et tui adessent: consedimus. dixisti Fursus fidem tuam atque in uerbis tuis non audiui ingenitum patrem\', credo, quod cogitaueris, quid inde mane dictum fuerit, et praecauere uolueris. deinde poposcisti. ut etiam.ego dicerem fidem meam. ubi cum postulassem commemorans antemeridianum placitum nostrum, ut ea. quae dixeras, dictare potius dignareris, tunc exclamasti calumniam parare nos tibi et ideo uerba tua conscripta uelle retinere. ibi quid responderim, recordari non libet atque utinam nec tu memineris. seruaui tamen debitam honorificentiam honori tuo nec maledictum deputaui, quod non a ueritate sed a potestate audire meruissem. tamen. quia uel ipsa uerba repetiui, ut pressa uoce dicerem: \'Itane calumniam paramus nos tibi?\' ut ignoscas, peto.

[238.8]
Sed tu his auditis rursus fidem tuam sono clariore repetisti atque in uerbis tuis non audiui \'deum filium\' quod numquam, quotiens eam dixisti, tacueras. hic ego cum modeste, ut poteram, postularem, ut de excipiendis uerbis nostris. quod inter nos placuerat, impleretur, etiam ipsam utilitatem de praesenti experimento suggessi dicens te ipsum non potuisse in memoria uerba tua tibi usitatissima retinere, quando numquam ea repetere ualuisti, ubi non aliquid et maxime necessarium praeterires; quanto minus posse illos, qui nos audirent, ita nostrorum meminisse uerborum, ut, si quid forte uel tu de meis uel ego de tuis uerbis uellem retractare atque discutere, ualerent seu dictum seu non dictum liquido recordari, in qua nobis difficultate facillime notariorum recitatio subueniret! tunc indignanter dixisti melius fuisse, ut famam meam semper audires, eo quod longe inferiorem me expertus esses, quam tibi illa iactasset. tunc ego commemoraui, cum te ante prandium salutaremus et eam nobis famam praedicasses. hoc me dixisse, quod de me illa mentita sit. hic sane aisti uerum me dixisse. proinde cum duo tibi de me diuersa locuti sint. aliud fama mea et aliud ego, magis utique gaudere debeo me potius quam illam repertum esse ueracem. sed quia scriptum est: Solus deus uerax, omnis autem homo mendax, uereor, ue hoc quoque de me temere dixerim; neque enim in nobis ipsis uel per nos ipsos ueraces sumus, cum sumus, sed cum ille in seruis suis loquitur, qui solus est uerax.

[238.9]
Haec si, ut narraui, gesta esse recolis, uides, quam non debeas iactare apud homines, quod non ausus sim tibi adserere fidem meam. quando quidem in fide nostri placiti stare noluisti et uir tantus, qui pro fide. quam rei publicae debes. non times maledicta prouincialium, pro fide, quam Christo debes, times calumnias episcoporum. deinde, cum disputationi nostrae etiam honoratos uiros interesse cupiueris, miror, quo modo in ipsa deuitatione calumniae uerba tua times a notariis conscribi et ex ore tuo a clarissimis testibus non times audiri. nonne consideras difficile esse, ut homines suspicentur te a nobis ullam formidasse calumniam, ut uerba tua excipi nolles, sed, cum cogitasses retentum te fuisse in uerbo ante prandium manu tua conscripto, simul etiam cogitasse non tam facile te notariorum tabulas delere potuisse, quam facile illam chartulam conscidisti? si autem dicis non illa ita gesta esse, ut a me narrata sunt, aut tu obliuione falleris - non enim audeo dicere \'mentiris\' - aut ego uel similiter fallor uel mentior. uides ergo. quam recte dicam ea, quae de his maxime rebus geruntur, excipi atque conscribi oportere et quam tibi quoque hoc ipsum recte placuerat, nisi postmeridianus timor antemeridianum placitum frangeret.

[238.10]
Audi ergo iam fidem meam. potens est misericordia domini dei nostri, quae praestet me, quod credidi. sic loqui, ut nec eius offendam ueritatem nec humanitatem tuam. in omnipotentem deum patrem me credere profiteor eumque aeternum ea aeternitate, hoc est inmortalitate dico, quam solus deus habet; hoc et de filio eius unigenito credo in forma dei, hoc et de spiritu dei sancto, qui spiritus est dei patris et filii eius unigeniti. sed quia ipse dei patris unigenitus filius, dominus et deus noster Iesus Christus, postquam uenit plenitudo temporis, opportune ad diem salutis nostrae formam serui accepit, multa de illo in scripturis secundum formam dei dicuntur, multa secundum formam serui. quorum exempli gratia duo quaedam commemoro, ut singula ad singula referantur. secundum formam dei de se ipse dixit: Ego et pater unum sumus, secundum formam serui: Quoniam pater maior me est.

[238.11]
Quod autem de deo scriptum est: Qui solus habet mmortalitatem et: Inuisibili soli deo honor et gloria et cetera huius modi, non de patre tantum accipimus sed etiam de filio, quod ad formam dei adtinet, et de spiritu sancto. pater enim. et filius et spiritus sanctus unus deus est et solus uerus deus et solus inmortalis secundum incommutabilem omnino substantiam. si enim de carne diuersi sexus dictum est: Qui adhaeret meretrici, unum corpus est et de spiritu hominis. qui non est, quod dominus, consequenter scriptum est: Qui autem adhaeret domino, unus spiritus est. quanto magis deus pater in filio et deus filius in patre et spiritus patris et filii unus deus est, ubi nulla est diuersa natura. cum ex diuersis modo quodam sibi cohaerentibus dicatur uel spiritus unus uel corpus unum!

[238.12]
Et cum ex anima et corpore sibi cohaerentibus dicatur unus homo, cur non multo maxime patre et filio sibi cohaerentibus dicatur unus deus, cum sibimet inseparabiliter cohaereant, quo modo non corpus et anima? et cum corpus et anima sit unus homo, quamuis corpus et anima non sint unum cur non multo magis sit pater et filius unus deus, cum pateret filius unum sint secundum illam ueritatis uocem: Ego et Pater unum sumus? item cum homo interior et homo exterior non sint unum — neque enim eiusdem naturae est exterior cuius interior. quia exterior cum nuncupato corpore dicitur homo. interior autem in sola rationali anima intellegitur —f utrumque tamen simul non homines duo sed unus dicitur, quanto magis pater et filius unus deus est, cum pater et filius unum sint, quia eiusdem naturae uel substantiae sunt uel si quo alio uocabulo congruentius dicitur id, quod deus est, unde dictum est: Ego et pater unum sumus! itaque unus spiritus domini et unus spiritus hominis et non sunt unum et tamen, ille cum cohaeret domino. non sunt duo sed unus spiritus; et unus homo interior et unus homo exterior et non sunt unum et tamen propter conexionem uinculi naturalis simul utrumque non duo sed unus homo; multo magis, cum filius dei dicat: Ego et pater unum sumus, unus est deus pater et unus deus filius et tamen simul utrumque non duo dii sed unus deus.

[238.13]
Quod enim fecit in multis sanctis in adoptionem filiorum uocatis coheredibus Christi una fides et una spes et una caritas, ut esset eis anima una et cor unum in deum, hoc praecipue cogit intellegi una eademque patris et filii natura. si ita dicendum est, deitatis, ut pater et filius, qui unum sunt et inseparabiliter unum sunt et sempiterne unum sunt, non sint duo dii sed unus deus. illi enim homines per consortium et communionem unius eiusdemque naturae, qua omnes homines erant, unum erant, etsi aliquando secundum diuersitates uoluntatum et sententiarum et opinionum morumque dissimilitudines non erant unum; erunt autem plene perfecteque unum. cum peruentum fuerit ad eum finem, ut sit deus omnia. in omnibus. deus autem pater et filius eius, uerbum eius, deus apud deum, semper atque ineffabiliter unum sunt, unde magis non duo dii sed unus deus.

[238.14]
Homines autem minus intellegentes, quid propter quid dicatur, praecipites uoluut habere sententias et scripturis non diligenter scrutatis arripiunt defensionem cuiusque opinionis et ab ea uel numquam uel difficile deflectuntur, dum docti atque sapientes magis putari quam esse concupiscunt; ea quippe, quae propter formam serui dicta sunt. uolunt transferre ad formam dei et rursus. quae dicta sunt, ut ad se inuicem personae referantur, uolunt nomina esse naturae atque substantiae. fides autem nostra est patrem et filium et spiritum sanctum unum deum credere et confiteri nec tamen eum, qui filius est, patrem dicere nec eum, qui pater est, filium nec eum, qui spiritus patris et filii est, aut patrem aut filium nuncupare. his enim appellationibus hoc significatur, quod ad se inuicem referuntur, non ipsa substantia, qua unum sunt. nam et pater cum dicitur, nonnisi alicuius filii dicitur et filius nonnisi alicuius patris intellegitur et spiritus secundum id, quod ad aliquid refertur, spirantis alicuius est et spirans utique spiritum spirans est.

[238.15]
Non autem ista corporaliter sentiuntur nec usitato modo intelleguntur in deo, qui potens est facere, sicut apostolus dicit, supra, quam petimus et intellegimus; si autem facere. quanto magis esse! nam hoc nomen, quod spiritus dicitur, non secundum id, quod refertur ad aliquid. sed secundum id, quod aliquam naturam significat. omnis incorporea natura spiritus in scripturis appellatur: unde non tantum patri et filio et spiritui sancto sed omni rationali creaturae et animae hoc uocabulum congruit. unde dominus dicit: Spiritus est deus et ideo, qui adorant deum, in spiritu et ueritate oportet adorare; scriptum est etiam: Qui facit angelos suos spiritus; dictum est et de hominibus quibusdam: Quoniam caro sunt et spiritus ambulans et non reuertens; et apostolus ait: Nemo scit. q uid agatur in homine, nisi spiritus hominis, qui in ipso est: item scriptum est: Quis scit. spiritus filiorum hominis si ascendat ipse sursum et spiritus pecoris si descendat ipse deorsum in terram? dicitur etiam spiritus in scripturis secundum quandam distinctionem in ipsa una unius hominis anima, unde apostolusdicit:Et integer spiritus uester et anima et corpus indie domini nostri Iesu Christi seruetur; item alio loco: Si oranero lingua. spiritus meus orat; mens autem mea infructuosa est. quid ergo est? orabo spiritu, orabo et mente. proprio autem modo quodam dicitur spiritus sanctus, secundum quod refertur ad patrem et filium, quod eorum spiritus sit nam secundum substantiam, quoniam semel dictum est: Spiritus est deus, et pater spiritus est et filius et ipse spiritus sanctus nec tamen tres sed unus spiritus sicut non tres dii sed unus. deus.

[238.16]
Quid miraris? tantum ualet pax non qualiscumque, ut solet intellegi, nec talis. qualis laudatur in hac uita per concordiam caritatemque fidelium, sed illa pax dei, quae, sicut dicit apostolus, supergreditur omnem intellectum; quem, nisi nostrum, id est omnis rationalis creaturae? quapropter considerantes, infirmitatem nostram et audientes apostolum confitentem et dicentem: Fratres, ego me non arbitror adprehendisse et: Qui se putat aliquid scire, nondum scit, quem ad modum oportet scire, cum diuinis scripturis, quantum possumus, conloquamur sine contentione pacati. non inani ac puerili animositate studentes alterutrum uincere, ut pax Christi potius uincat in cordibus nostris, quantum eam nobis et in hac uita percipere posse donauit, ut cogitantes, quid eadem pax inter fratres egerit, quorum ex tam multis animabus et multis cordibus fecit animam unam et cor unum in deum, debita pietate credamus multo maxime in illa pace dei. quae superat omnem intellectum, et patrem et filium et spiritum sanctum non esse tres deos sed unum deum tanto excellentius. quam istorum erat anima et cor unum. quanto illa pax. quae superat omnem intellectum, excellentior est ista pace, quam tenebat omnium illorum cor unum et una anima in deum.

[238.17]
Filium autem hominis eundem dicimus, quem filium dei, non tamen propter formam dei, in qua est aequalis deo patri. sed propter acceptam formam serui, qua maior est pater. et quia eundem filium hominis dicimus, propter hoc et filium dei crucifixum fatemur non ex uirtute diuinitatis sed ex infirmitate humanitatis, non ex suae naturae permansione sed ex nostrae susceptione.

[238.18]
Iam nunc paululum intuere, quae scripturarum eloquia nos cogant unum dominum deum confiteri, siue tantum de patre siue tantum de filio siue tantum de spiritu sancto siue simul de patre et filio et spiritu sancto interrogemur. certe scriptum est: Audi, Israhel, dominus deus tuus dominus unus est. de quo putas dictum? si tantum de patre, non est dominus deus noster Iesus Christus; et ubi Thomae uox illa tangentis et clamantis: Dominus meus et deus meus, quam Christus ipse non reprehendit, sed adprobauit dicens: Quia uidisti, credidisti? porro si et filius dominus deus est et pater dominus deus et ambo iam duo domini et duo dii, quo modo erit uerum: Dominus deus tuus dominus unus est? an forte pater est unus dominus, filius autem non unus dominus sed tantum dominus, sicut sunt dii multi et domini multi, non sicut ille unus, de quo scriptum est: Dominus deus tuus dominus unus est? quid ergo apostolo respondebimus dicenti: Nam etsi sunt, qui dicuntur dii, siue in caelo siue in terra, sicut sunt dii multi et domini multi, nobis tamen unus deus pater. ex quo omnia et nos in ipso, et unus dominus noster Iesus Christus, per quem omnia et nos per ipsum? porro si, quod de uno deo patre dicitur, cogit inde filium separari, dicant, qui audent, non posse iam intellegi dominum patrem, quia unus, inquit, dominus noster Iesus Christus. nam si unus, utique solus; si solus, quo modo et pater, nisi quia et ipse et pater unus deus et solus deus non separato spiritu sancto? unus ergo deus pater et cum illo filius unus deus, quamuis non cum illo unus pater, itemque unus dominus Iesus Christus et cum illo unus dominus pater, quamuis non cum illo unus Iesus Christus, tamquam et pater sit Iesus Christus; hoc enim nomen ex dispensatione misericordiae susceptaeque humanitatis adsumptum est.

[238.19]
An forte. quod ait apostolus: Unus dominus noster Iesus Christus, per quem omnia, non uultis adiungi. quod dictum est \'unus\', ad id, quod est \'dominus\'. sed ad id, quod ait \'per quem omnia\', ut non \'unus dominus sed unus, per quem omnia: intellegatur, ut non sit pater. per quem omnia. sed pater solus, ex quo omnia, et filius solus. per quem omnia? si ita est, iam tandem fatemini unum dominum et deum nostrum esse patrem et filium. quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut quis prior dedit ei et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia, ipsi gloria. neque enim dixit \'ex patre omnia et per filium omnia\' sed \'ex ipso et per ipsum et in ipso\'. quo? nisi domino. de quo ait: Quis enim cognouit sensum domini? ex domino ergo et per dominum et in domino omnia non alio illo et alio isto sed uno domino, quia non dixit \'ipsis gloria\' sed \'ipsi gloria\'.

[238.20]
Quod si quisquam dicit id. quod ait apostolus \'unus dominus Iesus Christus, per quem omnia.> non intellegi \'unus dominus\' nec \'unus. per quem omnia.\' sed \'unus Iesus Christus\'. qui unus Iesus Christus etiam dominus dicitur. non tamen ut unus dominus sit sed unus Iesus Christus. quid dicturus est. cum audierit eundem apostolum clamantem: Unus dominus, una fides, unum baptisma. unus deus et pater omnium? cum enim deum patrem hic commemoret. ubi ait: Unus deus et pater omnium. procul dubio superius. ubi dixit: Unus dominus. quem nisi dominum Iesum Christus uoluit intellegi? si ergo eis placet. desinat esse dominus pater, quia unus est dominus Iesus Christus. quod si absurdum et impium est opinari, discamus intellegere unitatem patris et filii et spiritus sancti, ut, quod de uno solo deo dictum fuerit, non continuo prohibeamur de filio uel de spiritu sancto intellegere, quia pater quidem non est filius et filius non est pater et spiritus uttiusque non est pater aut filius, sed tamen et pater et filius et spiritus sanctus unus, qui solus et uerus est dominus deus.

[238.21]
\' Neque enim, spiritus sanctus si aut deus aut uerus deus non esset, templum eius essent corpora nostra. nescitis, inquit, quia corpora uestra templum in uobis est spiritus sancti, quem habetis a deo? et ne quisquam ipsum spiritum negaret deum, continuo secutus ait: E t non estis uestri; empti enim estis pretio. glorificate ergo deum in corpore uestro, eum scilicet, cuius templum corpora nostra esse praedixerat. iam hoc mirabile est, si uerum est, quod uos audio dicere, ita esse spiritum sanctum minorem filio, sicut patre minor est filius. cum enim corpora nostra membra sint Christi, sicut dicit apostolus. itemque corpora nostra templum sint spiritus sancti, sicut idem dicit apostolus, nimium miror, quo modo sint membra maioris templum minoris. an forte iam placet dicere spiritum sanctum domino Iesu Christo esse maiorem? uidetur enim suffragari huic opinioni etiam illa sententia. quoniam, qui dixerit uerbum aduersus filium hominis, remittetur ei; qui autem dixerit aduersus spiritum sanctum. non remittetur ei neque in hoc saeculo neque in futuro. periculosius enim peccatur in maiorem quam in minorem; nec separari fas est filium hominis a filio dei, quia ipse filius dei factus est filius hominis non mutando, quod erat, sed adsumendo, quod non erat. sed absit etiam talis impietas, ut spiritus sanctus maior filio esse credatur. non ergo facile in peruersum moueant. quae ita dicuntur. quasi ostendant alterum altero esse maiorem.

[238.22]
Nam quaedam etiam sic dicuntur, hominibus parum intellegentibus ut et ipse filius maior patre uideatur. quis enim. cum fuerit interrogatus, quid sit maius uerus aut ueritas. non potius respondeat ueritatem esse maiorem? ab illa enim uera sunt, quaecumque uera sunt. non autem ita est in deo. nam filium maiorem patre utrique non dicimus et tamen filius dictus est ueritas: Ego sum, inquit. uia et ueritas et uita. de patre autem tantum modo uos uultis intellegi, quod ait: Ut cognoscant te unum uerum deum et, quem misisti, Iesum Christum, ubi nos subaudimus etiam Iesum Christum nerum deum, ut haec sit sententia: \'te et, quem misisti. Iesum Christum cognoscant unum uerum deum\\ ne illa consequatur absurditas, ut, si propterea non est uerus deus Iesus Christus, quia dictum est patri: Te unum uerum deum, propterea non sit dominus pater, quia dictum est de Christo: Unus dominus. uerum tamen secundum prauum intellectum uel potius errorem maior est deus ueritas quam deus uerus. quia uerus a ueritate est; maior ergo patre filius, quia iste est ueritas, ille uerus. hanc peruersitatem pellit ex animo, qui didicerit patrem deum uerum esse gignendo ueritatem, non participando; non est autem alia substantia ueri gignentis et alia genitae ueritatis.

[238.23]
Sed cum ad haec contemplanda infirmus sit oculus cordis humani, accedit, ut de contentione etiam turbulentus sit. et quando ista conspiciet? dicit scriptura filium dei, dominum et saluatorem nostrum Iesum Christum, uerbum dei esse et ueritatem et sapientiam et homines eum ante incarnationem, quam de Maria uirgine accepit, sine ulla omnino susceptione corporeae creaturae per ipsam naturam et substantiam suam, qua uerbum dei est et sapientia dei, uisibilem et corruptibilem dicunt, dum sibi nolunt constare, quod sentiunt. de patre tantum modo esse dictum: Inuisibili. incorruptibili soli deo! rogo te: uerbum hominis non est uisibile, nedum uerbum dei: iam uero sapientia illa, de qua dictum est: Adtingit ubique propter suam munditiam et: Nihil inquinatum in eam incurrit et: In se ipsa manens innouat omnia et si qua similia, quae numerari non possunt, si corruptibilis est. nescio quid dicam. nisi ut doleam praesumptionem humanam et mirer patientiam diuinam.

[238.24]
Cum uero de illa dictum sit: Candor est enim lucis aeternae, nec uestri, ut arbitror, iam dicunt lucem patris. quae quid est nisi eius substantia, fuisse aliquando sine candore a se genito, sicut ista in diuinis et spiritalibus et incorporeis et incommutabilibus credi et utcumque intellegi possunt; audio enim iam eos emendasse. an forte falsum est hoc eos aliquando dixisse, quod fuerit aliquando pater sine filio, tamquam fuerit lux aeterna sine candore, quem genuit? quid ergo dicimus? si natus est filius dei de patre, iam pater destitit gignere; et si destitit, coepit; si autem coepit gignere. fuit aliquando sine filio; sed numquam fuit sine filio, quia filius eius sapientia eius est, quae candor est lucis aeternae: ergo semper gignit pater et semper nascitur filius. hic rursus timendum est, ne putetur inperfecta generatio, si non dicimus natum esse sed nasci. compatere mecum, obsecro, in his angustiis humanae cogitationis et linguae et pariter confugiamus ad spiritum dei per prophetam dicentem: Generationem eius quis enarrabit?

[238.25]
Hoc unum interim peto ut diligenter exquiras, utrum alicubi scriptura diuina de diuersis substantiis dixerit, quod unum sint. si enim non inuenitur dictum nisi de his rebus, quas constat esse unius eiusdemque substantiae, quid opus est, ut rebellemus aduersus ueram et catholicam fidem? si autem inueneris alicubi hoc scriptum etiam de diuersis substantiis, tunc aliud cogar inquirere, unde ostendam recte ὁμοούσιον dictum patrem et filium. nam si illi, qui scripturas nostras aut nesciunt aut non laboriose scrutantur et tamen filium eiusdem substantiae et aequalem patri credunt, dicant eis, qui hoc nolunt credere, cum tamen deum patrem filium habere unigenitum credant: \'Noluit deus habere aequalem filium, an non potuit? si noluit, inuidus est; si non potuit, infirmus est; utrumuis autem horum de deo sentire sacrilegum est\\ nescio. utrum possint inuenire, quid dicant, si nolint res absurdissimas et stultissimas dicere.

[238.26]
Ecce, quantum potui, exposui tibi fidem meam. et plura quidem dici possunt et diligentius disputari, sed uereor, ne ista ipsa, quae dixi, oneri sint occupationibus tuis. tamen ea non solum dictata conscribi uolui, sed etiam manu mea subscribenda curaui, quod quidem et antea uolueram, si, quod inter nos placuerat, seruaretur. sed modo certe puto iam non a te debere dici timuisse me tibi dicere fidem meam, quando non solum dixi. sed scriptam subscripsi, ne me quisquam dicat aut dixisse, quod non dixi, aut non dixisse, quod dixi. hoc fac et tu, si iudices quaeris. non qui in ore tuo reuereantur personam tuam, sed qui in litteris tuis exerant libertatem suam. si enim calumniam times, quod nullo modo auderem dicere, nisi hoc ipse dixisses, licet tibi non subscribere; nam et ego propterea nolui scribi nomen tuum in his meis litteris, ne hoc forte noluisses.

[238.27]
Facile est. ut quisque Augustinum uincat. uidens, utrum ueritate an clamore; non est meum dicere, nisi quia facile est, ut quisque Augustinum uincat, quanto magis, ut uicisse uideatur aut, etsi non uideatur uicisse, dicatur! facile est hoc: nolo magnum putes, nolo pro magno appetas. nam cum aduerterint homines in hac re tam ingentem flammam cordis tui, multi gaudebunt se inuenisse occasionem, ut ad pauca \'euge, euge\' tam potentem uirum faciant amicum, nolo dicere, quia, si non foueant uel si contrariam sententiam proferant, etiam formidare poterunt inimicum inepte quidem et stulte. sed tamen plerique homines ita sunt.

[238.28]
Noli ergo adtendere, quo modo uincatur Augustinus qualiscumque unus homo, sed adtende potius, utrum uinci possit όμοούσιον, non ipsum uerbum Graecum, quod facile est non intellegentibus inridere, sed illud, quod scriptum est: Ego et pater unum sumus et: Pater sancte, serua eos in nomine tuo, quos dedisti mihi, ut sint unum sicut et nos. item paulo post: Non pro his autem rogo tantum, inquit, sed et pro eis, qui credituri sunt per uerbum eorum in me, ut omnes unum sint sicut tu, pater, in me et ego in te. ut et ipsi in nobis unum sint, ut mundus credat, quia tu me misisti. et ego I claritatem, quam dedisti mihi, dedi illis, ut sint r unum, sicut nos unum sumus ego in eis et tu in me. ut sint consummati in unum. uide, quotiens dixit \'sint unum, sicut et nos unum sumus\'. nusquam tamen dixit (ipsi et nos sumus unum\' sed \'sicut ego et tu sumus unum. sic et ipsi in nobis sint unum\', quia, sicut illi erant unius eiusdemque substantiae, quos etiam unius participationis uitae aeternae facere uolebat, ita de patre et filio propterea dictum est: Unum sumus. quia unius sunt eiusdemque substantiae et non participes uitae aeternae sed ipsa principaliter uita aeterna. et poterat dicere secundum formam serui ego et ipsi unum sumus\' aut \'unum simus\'; nec hoc tamen dixit, quia unam substantiam patris et suam et unam illorum uolebat ostendere. si autem dixisset (et tu et ipsi unum sitis, sicut et ego et tu unum sumus\' aut (et tu et ego et ipsi unum simus. sicut et ego et tu unum sumus\', nemo nostrum recusaret posse dici \'unum sunt\' etiam diuersas substantias. nunc autem uides, quam non ita sit, quia non ita dixit et saepe .\'>-dicendo uehementer commendauit, quod dixit.

[238.29]
Inuenis ergo in scripturis aliquid -unum de diuersis naturis. sicut supra ostendimus, sed additur uel subauditur quid unum. sicut ex anima et corpore dicimus unum animal et una persona et unus homo uel est uel sunt. sine aliqua uero adiunctione dici (unum sunt\' si inueneris in scripturis nisi de his, qui unius substantiae sunt, iustissime flagitabis. ut alia proferamus, unde ὁμοούσιον demonstremus. sunt enim et alia multa; sed interim de hoc uno cogita deposito studio contentionis, ut habeas propitium deum. non enim bonum hominis est hominem uincere, sed bonum est homini. ut eum ueritas uincat uolentem, quia malum est homini, ut eum ueritas uincat inuitum. nam ipsa uincat necesse est sine negantem siue confitentem. da ueniam, si quid liberius dixi non ad contumeliam tuam sed ad defensionem meam. praesumpsi enim de grauitate et prudentia tua, quia potes considerare, quantam mihi respondendi necessitatem inposueris, aut. si et hoc non recte feci, et hinc da ueniam.

Huic scripturae a me dictatae et relectae Augustinus subscripsi.


CCXXXIX

[239.1]
Si dicis te mihi dixisse fidem tuam et me tibi noluisse dicere fidem meam, quod et audio te non tacere, recordare, obsecro, quam utrumque sit falsum. nam nec tu mihi uoluisti dicere fidem tuam et ego tibi fidem meam non dicere nolui, sed ita dicere uolui, ut nemo posset dicere aut dixisse me aliquid, quod non dixerim, aut non dixisse, quod dixerim. diceres autem mihi fidem tuam, si hoc diceres, unde dissentis a. nobis, si diceres: \'Credo in deum patrem, qui filium fecit primam creaturam ante omnes ceteras creaturas, et in ipsum filium nec aequalem patri nec similem nec uerum deum et in spiritum sanctum factum per filium post filium\'; haec enim uos audio dicere aut, si forte falsum est, quod ista dicatis, hoc potius abs te nolo scire. si autem uerum est, quia ista dicatis, uolo scire. quem ad modum ea de scripturis sanctis defendatis. nunc autem dixisti credere te <in deum patrem omnipotentem. inuisibilem. inmortalem, non ab aliquo genitum et ex quo sunt omnia, et in filium eius Iesum Christum deum natum ante saecula, per quem facta sunt omnia, et in spiritum sanctum\'. haec fides non est tua sed utriusque nostrum, quem ad modum si adiungeres, quod eundem filium dei Iesum Christum etiam Maria uirgo peperit, quod pariter credimus, et si qua alia communiter confitemur. si uoluisses ergo tuam dicere, non istam diceres, quae communis est nobis, sed illam potius, in qua dissentimus a uobis. L

[239.2]
Haec et praesens dicerem, si, quem ad modum placuerat, uerba nostra exciperentur. sed quia hoc noluisti dicens te a nobis timere calumniam et a placito, cui mane consenseras, post prandium recessisti, ut quid dicerem, quod. quem ad modum uelles, me dixisse narrares et ego non haberem, unde ostenderem, quid uel quem ad modum dixerim? noli ergo ulterius iactare. quod tu fidem tuam dixeris et ego meam non dixerim, quia sunt homines, qui considerent me potius habuisse fiduciam fidei meae, qui eam scribi uoluerim, te autem non habuisse, dum quasi calumniam pertimescis. paratus ergo eras negare, si tibi obiceretur, quod contra fidem meam aliquid dixeris. uide ergo, quid de te ipse sentiri feceris. quod si obiectum non eras negaturus, cur dictum scribi noluisti. praesertim cum magnopere uoluisses etiam honoratos uiros nostro interesse sermoni? cur ergo uolens calumniam deuitare notariorum stilum timebas et clarissimorum testimonium non timebas?

[239.3]
Si autem sic uis ut etiam ego dicam fidem meam. quo modo te dicis dixisse tuam, ego etiam breuius possum dicere credere me in patrem et filium et spiritum sanctum. si autem proprium aliquid. unde dissentis a me, uis audire, credo in deum patrem et filium et spiritum sanctum nec filium dicens patrem nec patrem filium nec utrumque spiritum uel patrem uel filium et tamen patrem deum et filium deum et spiritum sanctum deum et patrem et filium et spiritum sanctum unum deum solum aeternum et inmortalem propria sua substantia, sicut deus solus aeternus et inmortalis est ea diuinitate, quae est ante saecula. hoc si tibi displicet et placet a me audire, quem ad modum de scripturis sanctis adseratur, lege etiam illud, quod prolixius conscriptum misi benignitati tuae. si autem tibi non uacat legere, nec mihi uacat frustra uerba iactare. possum tamen, quantum deus dederit facultatis uel dictandi tibi uel scribendi, ego quoque uel dictando uel scribendo, ad quod nolueris, respondere.

Huic scripturae meae a me dictatae et relectae Augustinus subscripsi.


CCXL

[240.1]
Optaueram te, frater dilectissime, pristini erroris tui consilium deponere; nunc miror te in ipso adhuc permanere, sicut epistula, quam ad me misisti, clamat. nam ita est dignatio tua, sicut sitiens nimio calore accensus si inuenerit aquam caenosam et se ingurgitauerit; postea, etiam si limpidam et frigidam reperiens biberit, non satis proficere potest, quando quidem caeno semel eius cor et anima obruitur. denique, quod pace tua dicam, ita est consilium praestantiae tuae sicut arbor curua et nodosa, quae nihil in se rectum habet et aciem peruertit oculorum. rescribit mihi sanctitas tua patrem deum, filium deum, spiritum sanctum deum, sed unum deum. quis e tribus unus deus? an forte una est persona triformis. quae hoc nomine nuncupetur? tu si uoluisses et confideres de professione tua. resideres mecum cum coepiscopis tuis puro ac pacifico animo et spiritu et conferres de his. quae dei sunt et quae ad gloriam et gratiam spiritalem pertinent. unde quid opus est scribere et rescribere, quod nos non aedificat?


CCXLI

[241.1]
Litterae tuae nec ad reddenda conuicia me prouocare nec a reddendis litteris reuocare potuerunt. ea quippe, quae scripsisti, mouerent me. si a ueritate dei, non a potestate hominis dicerentur. dixisti consilium meum arborem curuam et nodosam, quae nihil in se rectum habet et aciem peruertit oculorum. quid in me diceres, si a placito, quod inter nos mane statueramus, ego recessissem et in re facillima, quae recte placuerat, curuam refragationem et nodos difficultatis posuissem? neque enim aqua caenosa ingurgitatum me iudicares sed perfidiae. quod multo peius est, ebrietate submersum, si non talis post prandium redissem, qualis ante prandium recessissem. sed ecce numquid non rescripsisti. quod uoluisti, et nullam calumniam formidasti? sic ergo potes et cetera, ut sit, quod uel nos ipsi uel alii possint considerare et iudicare. quod enim dicis triformem dei personam me credere, si legere dignatus fuisses, quod aliud aliquanto prolixius misi. et ad ea, quae ibi scripta sunt, respondere uoluisses, hoc fortasse non diceres. sed tamen ecce et hoc ipsum. quod triformem dei personam dicam, et dictasti et conscriptum misisti et nullam calumniam timuisti; ecce ostendisti uerum esse. quod dico, non ideo te. sicut placuerat, cum simul essemus, uerba tua dictare noluisse. quia calumniam timebas. sed quia de ueritate non confidebas. et modo quia iam tibi placuit dictare, an triformem dei personam credam. respondeo non me ita credere; una quippe forma est, quia una. ut ita dicam, deitas est, et ideo unus -deus pater et filius et spiritus sanctus.

[241.2]
Tn autem. peto, digneris breuiter respondere, quo modo accipias. quod ait apostolus: Qui adhaeret meretrici, unum corpus est: qui autem adhaeret domino. unus spiritus est. diuersi enim sexus corpora sibi adhaerentia unum corpus dixit et. cum spiritus humanus nullo modo posset dicere: (Ego et dominus unum sumus\', tamen, cum adhaeret domino, unus spiritus est; quanto, magis ille, qui uerissime dixit: Ego et pater unum sumus. quia inseparabiliter patri cohaeret, ipse et pater unus deus est, si tamen uel hoc uerbum admittitur in illa diuinitate. ut dicamus \'cohaeret\', quod numquam omnino uel fuit uel esse poterit ulla distantia separatum! ad hoc responde, utrum tibi placeat biformem spiritum dici, quando, qui adhaeret domino, unus spiritus est. quod si tibi non placet, nec ego triformem deum dixi patrem et filium et spiritum sanctum sed unum deum. si autem in praesentia uis ut conloquamur, gratiam quidem habeo dignationi et beniuolentiae tuae. sed sicut iam mihi aliud, quod uoluisti, rescribere dignatus es, ita dignare rescribere dictaturos nos esse, quae dicturi sumus, et non deero uoluntati tuae, quantum me adiuuerit dominus. nam si \'scribis et scribo> non nos aedificat, quo modo nos aedificat \'dicis, dico\', ubi post uerborum strepitum non inueniamus, quid legendo recenseamus?

Augustinus haec dictaui et relectis subscripsi. abstineamus nos a conuiciis, ne tempus inaniter inpendamus, et ad id, quod agitur inter nos, potius aduertamus.


CCXLII. DOMINO EXDIIO MERITOQVE HONORABILI ET DESIDERABILI ELPIDIO AUGUSTINUS

[242.1]
Quis nostrum erret in fide uel cognitione trinitatis, alia quaestio est. gratum sane habeo, quod me quamuis incognitum facie tamen. quia errare credidisti, reuocare ab errore conatus es. huius tibi beniuolentiae mercedem retribuat deus et nosse te faciat, quod nosse te putas; res enim ardua est. ut existimo. et quaeso te. ne in ullam contumeliae partem acceperis, quod tibi tantae cognitionis munus optaui. uereor enim, ne opinatae scientiae praeiudicium si non praecepta uera, quae nequaquam ad te mihi adrogauerim, at certe bona uota nostra, quae mihi etiam indocto habere de te licet — non enim perite sed amice exhibenda sunt —, repellat ab auribus tuis potiusque mihi suscenseas, quod non tibi iam sicut sapienti gratulatus, quam gratias agas, quod tibi sapientiam deprecatus sim. uerum tamen si ego portans episcopalis nominis sarcinam libentissime amplector beniuolentiam tuam, quod me Bonoso et Iasoni, ut scribis, doctissimis uiris, etiam trans mare mittere dignatus es ad reportandos ex eorum disputationibus uberes fructus, quod denique ad detergendas totius erroris caligines libellum cuiusdam episcopi uestri ingenio et uiribus elaboratum ad me perferendum sollicita benignitate curasti, quanto est aequius te bono animo accipere. quod, ea, quae nulla humana ope et uiribus dari possunt, a domino deo tibi ut concedantur, optaui! apostolus enim inquit: Non spiritum huius mundi accepimus sed spiritum, qui ex deo est. ut sciamus, quae a deo donata sunt nobis: quae et loquimur non in doctis humanae sapientiae uerbis sed docti spiritu spiritalibus spiritalia comparantes. animalis autem homo non percipit, quae sunt spiritus dei; stultitia est enim illi.

[242.2]
Magis ergo tecum, si fieri posset, mallem quaerere, quousque appellandus sit animalis homo, ut, si eum iam transcendimus, recte fortasse illa, quae supra humanam mentem atque intellegentiam incommutabiliter manent, aliqua ex parte nos attigisse gaudeamus. cauendum est enim, ne propterea uideatur stultum, cum filium patri audiamus aequalem, quia hominem animalem adhuc agimus, de quo dictum est, quod stultitia sunt illi, quae sunt spiritus dei. quamquam sane maiestas illa supra cuncta sublimis ab spiritalibus cogitari possit, a nullo autem possit effari, uidere tamen, quantum arbitror, facile est non esse factum, per quem facta sunt omnia et sine quo factum est nihil. si enim per se ipsum factus est. erat. antequam fieret, ut fieri per se posset, quod certe tanto absurdius dicitur, quanto uanius cogitatur. si autem non per se factus est, non est factus omnino, quoniam, quicquid factum est. per ipsum factum est; omnia enim per ipsum facta sunt et sine ipso factum est nihil.

[242.3]
Miror parum adtendi. quae tam expresse euangelista uoluit intimare. ut neminem dissimulare permitteret; non enim satis fuit dicere: Omnia per ipsum facta sunt, nisi adderet: Et sine ipso factum est nihil. at ego quamuis tardus et nondum detersa caligine saucium mentis oculum gerens ad intuendam patris et filii incomparabilem ineffabilemque praestantiam tamen hoc tota facilitate complector. quod nobis in euangelio propterea praeseminatum est, non ut hinc comprehenderemus illam diuinitatem, sed ut hinc admoneremur non oportere nos de temeraria comprehensione iactare. si enim omnia per ipsum facta sunt, quicquid non per ipsum factum est, non est factum. ipse autem per se factus non est; non est igitur factus. et omnia per ipsum facta esse ab euangelista credere cogimur; ab eodem ergo cogimur eum factum esse non credere. item, si sine ipso factum est nihil, ipse ergo nihil est, quia sine se factus est. quod si opinari sacrilegum est, restat. ut fateamur aut non sine se factum esse aut factum non esse. non autem sine se factum esse non possumus dicere. si enim ipse se fecit, iam erat ante, quam fieret; si autem ad se faciendum alteri, a quo factus est, adiutorium praebuit, nihilo minus, ut se adiuuante ipse fieret. iam erat ante, quam fieret. relinquitur itaque, ut sine se factus sit. quicquid autem sine illo factum est, nihil est. aut nihil est igitur aut factus non est; sed non est nihil, factus igitur non est. at si factus non est et tamen filius est, sine dubio natus est.

[242.4]
\'Quo modo\'. inquis, \'potuit de solo patre nasci filius aequalis ei. de quo natus est?\' iam hoc enarrare non possum et cedo prophetae dicenti: Generationem eius quis enarrabit? quod si tu de humana generatione, qua per uirginem natus est, accipiendum putas, ipse te discute et interroga animam tuam, utrum, si in generatione humana deficit. audeat enarrare diuinam. \'noli ergo\', inquis, \'dicere aequalem\'. cur non dicam, quod dixit apostolus? non rapinam, inquit, arbitratus est esse se aequalem deo. etsi enim aequalitatem illam non explicauit humanae menti nondum purgatae, posuit tamen in uerbo, quod in re possit inuenire purgata. demus itaque operam mundando cordi nostro, ut inde exsurgat acies, qua ista uidere ualeamus; beati enim mundicordes, inquit, quia ipsi deum uidebunt. ita excedentes animalis hominis caliginosas imagines ad serenitatem illam sinceritatemque ueniemus, qua uidere possimus, quod dici non posse uideamus.

[242.5]
Nam libello, quem dignatus es mittere, si mihi sit otium facultasque tribuatur ad singula respondere, arbitror te cogniturum tanto minus quemque uestiri lumine ueritatis, quanto magis sibi uidetur nudam depromere ueritatem. quis enim ferat, ut alia omittam et hoc solum interim commemorem, quod maxime ingemui, cum apostolus Paulus dicat: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem, istos iam dicere omni integumento retecto nudam se depromere ueritatem? qui si diceret: \'Nudam uidemus ueritatem>, nihil esset caecius ista arrogantia uisionis; non autem dixit \'uidemus\' sed \'depromimus\', ut non solum iam ueritas intentioni mentis patere sed etiam potestati linguae subiacere uideatur. multa sunt, quae de trinitatis ineffabilitate dicantur, ut ipsa non dicatur — alioquin non est ineffabilis —, sed ut illis dictis illa dici non posse intellegatur. uerum iam, ut arbitror, modum excessit epistula mea, cum per tuam me admonueris breuiter scribere. sed quia institutione ueterum te excusare dignatus es, non tibi absurdus uidebor, si modum quarundam epistularum Ciceronis, quia eius quoque in litteris tuis mentionem fecisti, non te pigeat recordari.


CCXLIII. DOMINO DILECTISSIMO ET DESIDERANTISSIMO FRATRI LAETO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[243.1]
Legi epistulam, quam misisti fratribus. consolari te cupiens, quod multis temptationibus tua tirocinia quatiantur, in qua etiam insinuasti desiderare te litteras meas. condolui, frater, et cessare ab scribendo non potui, ne non solum tuo sed etiam meo desiderio negarem, quod me uidebam officio debere caritatis. si te igitur tironem Christi profiteris, castra ne deseras, in quibus tibi etiam aedificanda turris est illa, de qua in euangelio dominus loquitur. in ea quippe stantem et sub annis uerbi dei militantem nulla ex parte penetrare ullae temptationes ualent; inde et iacta in aduersarium tela graui pondere ueniunt et prospecta firmo munimine deuitantur. considera etiam dominum nostrum Iesum Christum, cum sit rex noster, tamen ea societate, qua etiam frater esse dignatus est, reges appellasse milites suos et unumquemque ad bellandum cum rege, qui habet uiginti milia, instructione decem milium idoneum esse debere praemonuit.

[243.2]
] 1 Sed paulo ante, quam de turre et de rege exhortatorias similitudines proponeret, adtende. quid dixerit: Si quis uenit ad me et non odit patrem suum et matrem et uxorem et filios et fratres et sorores adhuc et animam suam. non potest meus discipulus esse; et si non tulerit crucem suam et uenerit post me, nonpotest meus esse discipulus. deinde subiungit: Quis ex uobis nolens turrem aedificare non primo sedet et computat, si habet sumptum ad consummationem, ne quando, cum posuerit fundamentum, non possit aedificare et omnes, qui transeunt et uident, incipiant dicere: \'Hic homo coepit aedificare et non potuit perficere\'? aut quis rex uadens cani alio rege bellum committere non primum sedet et cogitat, si potens est cum decem milibus occurrere ei, qui cum uiginti milibus uenit ad illum? ceterum, dum adhuc longe est, mittit legationem rogans pacem. quo autem pertinerent istae similitudines, ipsa conclusione satis aperuit; ait enim: Sic ergo omnis ex uobis, qui non renuntiat omnibus, quae sunt eius, non potest meus esse discipulus.

[243.3]
Itaque et sumptus ad turrem aedificandam et ualentia decem milium aduersus regem, qui uiginti habet, nihil est aliud, quam ut renuntiet unusquisque omnibus. quae sunt eius. praelocutio autem superior cum extrema conclusione concordat. in eo enim, quod quisque renuntiat omnibus, quae sunt eius, etiam illud continetur, ut oderit patrem suum et matrem et uxorem et filios et fratres et sorores adhuc et animam suam. omnia enim haec propria eius sunt, quae plerumque implicant et impediunt ad obtinenda non ista propria temporaliter transitura sed in aeternum mansura communia. quo enim tibi nunc quaedam mulier mater est, hoc ipso utique non est et mihi. quapropter hoc temporale ac transitorium est, sicut transisse iam uides, quod te concepit, quod gestauit utero, quod peperit, quod lacte nutriuit. quod autem soror in Christo est, et tibi est et mihi et omnibus, quibus una caelestis hereditas et pater deus et frater Christus in eadem caritatis societate promittitur. haec aeterna sunt: haec nulla temporis labe deteruntur: haec tanto firmius tenenda sperantur, quanto minus priuato sed communi potius iure obtinenda praedicantur.

[243.4]
Potes hoc facillime in ipsa tua matre cognoscere. nam onde te nunc inretitum inuoluit et ab instituto cursu retardatum reflectit et curuat. nisi ex quo tua propria mater est? nam ex quo soror est omnibus. quibus est pater deus et mater ecclesia, tam te non impedit quam neque me neque omnes fratres nostros, qui eam non priuata sicut tu in domo uestra sed publica in domo dei caritate diligimus. quod ergo tu illi etiam carnali necessitudine adnecteris, ad sortem ualere debet familiarius conloquendi et apertiore ianua consulendi. ipsum, quo te priuatim diligit, interficiatur in ea, ne. quod ex utero suo te genuit. pluris pendat, quam quod ex utero ecclesiae genita est tecum. quod autem de matre dixi, hoc et de tali cetera propinquitate intellegendum est. hoc etiam quisque de anima sua cogitet. ut etiam in ipsa priuatum affectum oderit, qui procul dubio temporalis est, diligat autem in ea communionem societatemque illam, qua dictum est: Erat illis in deum anima et cor unum. sic enim anima tua non est propria sed omnium fratrum, quorum etiam animae tuae sunt uel potius quorum animae cum tua non animae sed anima una est. Christi unica, quae de manu canis ut eruatur, cantat in psalmis. inde ad contemptum mortis facillime peruenitur.

[243.5]
Nec suscenseant parentes hoc praecipere dominum, ut eos oderimus, quando nobis hoc de anima nostra praecipitur. nam sicut nunc de anima iubetur, ut eam propter Christum cum parentibus oderimus, ita. quod alio loco de anima idem dominus dicit, in parentes quoque potest congruentissime conuenire: Qui amat, inquit. animam suam, perdet eam. dicam etiam fidenter: Qui amat parentes suos, perdet eos. de anima quippe ibi dixit \'oderit\', quod hic \'perdet\'. sicutautem hoc praeceptum, quo perdere iubemur animam nostram, non ad id ualet. ut se quisque interimat, quod inexpiabile nefas est, et tamen ualet, ut interimat in se carnalem animae affectum, quo cum impedimento futurae uitae praesens uita delectat- hoc est enim, quod dictum est \'oder it animam suam\' et \'perdet eam\'. quod tamen diligendo fit, quando quidem apertissime fructum eiusdem animae adquirendae in eodem praecepto commemorat dicens: Qui perdiderit eam in isto saeculo. in uitam aeternam inueniet eam —, ita de parentibus rectissime dicitur, ut, qui eos amat. perdat eos non more parricidarum interficiens, sed spiritali gladio uerbi dei carnalem affectum eorum. quo et se ipsos et eos, quos genuerunt, implicamentis huius saeculi obligare conantur, pie fidenterque percutiens et occidens illud in eis uiuere faciat. quo fratres sunt, quo cum filiis suis temporalibus parentes aeternos deum ecclesiamque cognoscunt.

[243.6]
Ecce rapit te studium ueritatis et cognoscendae atque percipiendae uoluntatis dei in scripturis sanctis. rapit euangelicae praedicationis officium. dat signum dominus, ut uigilemus in castris. ut aedificemus turrem. de qua hostem sempiternae uitae et prospicere et propellere ualeamus. rapit militem Christi tuba caelestis ad proelium et retinet mater non plane talis, qualis Machabaeorum fuit, nec saltem similis Lacedaemoniis matribus, de quibus memoriae proditum est, quod filios suos, ut pro terrena patria sanguinem funderent, multo amplius atque ardentius in certamina bellica quam signorum sonitus excitabant. nam mater, quae te ad discendam uitam remoueri a curis saecularibus non permittit, satis ostendit, quem ad modum te, si opus esset. ad subeundam mortem penitus saeculum repudiare permitteret.

[243.7]
Sed quid dicit aut quid aliegat? forte decem illos menses, quibus uiscera eius onerasti, et dolores parturitionis ac labores educationis? hoc, hoc interfice uerbo salutari; hoc perde matris; ut in uitam aeternam inuenias cani: hoc memento ut oderis in ea, si diligis eam, si tiro Christi es, si turris fundamenta posuisti, ne dicant transeuntes: Hic homo coepit aedificare et non potuit perficere. carnalis enim affectus est iste et adhuc ueterem hominem sonat. hunc carnalem affectum et in nobis et m nostris militia Christiana ut peri- I mamus hortatur nec tamen ita, ut ingratus sit quisque parentibus et eadem ipsa beneficia, quibus in hanc uitam editus, susceptus atque nutritus est, enumerata derideat. seruet potius ubique pietatem; habeant haec locum, ubi maiora non uocant.

[243.8]
Mater ecclesia mater est etiam matris tuae. haec uos de Christo concepit, haec martyrum sanguine parturiuit, haec in sempiternam lucem peperit, haec fidei lacte nutriuit et nutrit cibosque maiores praeparans, quod adhuc paruuli et sine dentibus uagire uultis, horrescit. haec mater toto orbe diffusa tam uariis et multiplicibus errorum infestationibus agitatur, ut abortiui etiam filii eius aduersus eam infrenis armis belligerare non dubitent. ignauia etiam atque torpore quorundam. quos gremio continet, et membra sua frigescere plurimis locis et fouendis paruulis minus idonea fieri dolet. unde nisi per alios filios, unde nisi per alia membra, quorum e numero es, iustum ac debitum poscit auxilium? huiusne tu necessitates deserens ad carnalia uerba conuerteris? nonne haec grauioribus querelis insonat auribus? nonne cariora uiscera et caelestia ubera ostentat? adde uiri eius susceptionem carnis, ne carnalibus inhaereres. et a uerbo aeterno uniuersa, quae tibi mater inproperat, ne his implicareris, adsumpta: adde contumelias, flagella, mortem, mortem autem crucis.

[243.9]
Talibus concepte seminibus talique in uitam nouam conubio procreate, languescis et contabescis in ueterem hominem! itane matrem terrenam non habebat imperator tuus? quae tamen cum ei nuntiaretur agenti caelestia. respondit: \'Quae mihi mater aut qui mihi fratres?\' et extendens manum in discipulos suos. non dixit pertinere ad cognationem suam. nisi qui faceret uoluntatem patris eius. in quo numero profecto etiam ipsam Mariam benignus, inclusit: faciebat enim et illa uoluntatem patris. ita optimus magister atque diuinus et maternum nomen. quod ei quasi priuatum propriumque nuntiauerant, quia terrenum erat, in comparatione caelestis propinquitatis abiecit et eandem caelestem propinquitatem in discipulis suis commemorans, quo sibi rursum consortio generis cum ceteris sanctis uirgo illa cohaereret, ostendit. et ne isto saluberrimo magisterio, quo contemni carnalem affectum in parentibus docuit. adminiculum error ac ciperet. quo matrem habuisse a quibusdam negatur, alio loco discipulos monuit, ne se patrem in terris dicant habere, ut. quo modo illos habuisse manifestum est patres, sic se habuisse matrem manifestaret, cuius tamen terrena cognatione contempta contemnendarum talium necessitudinum discipulis praeberet exemplum.

[243.10]
Haec ergo interrumpuntuv nocibus matris tuae et inter haec locum inuenit commemoratio praegnantis atque lactantis, ut de Adam et Eua alius Adam nascereris et nutrireris? respice potius, respice Adam secundum de caelo et porta iam caelestis imaginem, sicut terreni portasti. immo et hic habeant locum materna terrena ipsa beneficia, quae tibi ad eneruationem cordis enumerantur, habeant prorsus locum; noli esse ingratus, repende gratiam matri tuae, repende spiritalia pro carnalibus, pro temporalibus sempiterna. sed non uult sequi? non impediat. non uult conuerti in melius? caue, ne in deterius peruertat et euertat. quid interest, utrum in uxore an in matre, dum tamen Eua in qualibet muliere caueatur? nam ista umbra pietatis de foliis illius arboris uenit. quibus se primum parentes nostri in illa damnabili nuditate texerunt. et quicquid in illis uerbis atque suggestione quasi officium tibi caritatis obtendit. ut te a germanissima et sincerissima euangelii caritate detorqueat, ad astutiam serpentis pertinet et ad duplicitatem regis illius, qui habet uiginti milia. quam nos docemur decem milium, hoc est cordis, in qua deum quaerimus, simplicitate superare.

[243.11]
His potius intende, carissime, et tolle crucem tuam et sequere dominum. nam cum te praesentem animaduerterem domesticis curis a diuino studio retardari, ferri te potius et duci a cruce tua quam eam te ferre ac ducere sentiebam. crucem enim nostram dominus. quam portari a nobis iubet. ut eum expeditissimi sequamur, quid aliud quam mortalitatem carnis huius significat? ipsa enim nos cruciat, donec absorbeatur mors in uictoriam. crux ergo haec ipsa crucifigenda est et transfigenda clauis timoris dei, ne solutis et liberis membris reluctantem portare non possimus. sequi enim dominum nisi eam portans omnino non uales; nam quo modo eum sequeris, si non es eius? qui autem Iesu Christi sunt, ait apostolus, carnem suam crucifixerunt cum passionibus et desideriis.

[243.12]
Si quid sane pecuniae res tua familiaris habet, cuius te implicari negotio nec oportet nec decet, re uera tribuendum est matri et domesticis tuis. horum quippe indigentia, si pauperibus, ut sis perfectus, instituisti distribuere talia tua. primum apud te locum obtinere debent; si quis enim suis et maxime domesticis, ait apostolus, non prouidet, fidem negauit et est infideli deterior. quibus ordinandis rebus si. ut collum exueres induendum sapientiae uinculis, profectus a nobis es, quid tibi nocent aut quo pacto te peruellunt matris lacrimae fluentes carnem aut serui fuga aut mors ancillarum aut fratrum morbosa ualitudo, si est in te caritas ordinata sciens praeponere maiora minoribus et misericordia moueri. ut pauperes euangelizentur, ut ne messis domini copiosa operariorum inopia in praedam uolucribus iaceat, et paratum habere cor ad sequendam domini uoluntatem in eo, quod uel flagellando uel parcendo agere statuerit cum seruis suis? haec meditare, in his esto, ut prouectus tuus manifestus sit in omnibus. obsecro te, ut caueas. ne maiorem tristitiam des bonis fratribus torpore tuo, quam laetitiam alacritate iam dederas; commendare autem litteris. quibus uoluisti, tam superfluum putaui, quam si quisquam te mihi eodem modo commendare uoluisset.


CCXLIV. DOMINO VERE AC MERITO CARISSIMO ET PRAEDICANDO FRATRI CRISIMO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[244.1]
Rumor ad me detulit — deus faciat, ut non sit! — sic te animo perturbatum, ut multum mirer prudentiam tuam et Christianum animum parum cogitare terrenarum rerum condicionem nullo modo aequare posse caelestibus, ubi cor nostrum et spes nostra conlocanda est. uir cordate, numquid aut totum bonum tuum in his rebus erat, quas nunc uideris amittere, aut tam magnum bonum illic deputabas, ut eo subtracto sic tenebrescat mens nimia tristitia, quasi lumen eius non deus sed terra sit? audiui enim — iam dixi: deus faciat. ut falsum audierim! —, quod tibi etiam manus uelles inferre. quod melius non credo aut ascendisse in cor tuum aut exisse de ore tuo. sed tamen, quia ita perturbatus es. ut hoc de te dici potuerit, grauiter de te contristatus hoc litterarum alloquio putaui consolandam caritatem tuam, quamquam non dubitem dominum deum nostrum in corde tuo loqui meliora; noui enim, quam pio studio semper audieris uerbum eius.

[244.2]
Erige itaque animum, frater in Christo carissime; deus noster nec perit a suis nec perdet suos. uult autem monere nos, quam sint haec fragilia et incerta. quae nimis diligunt homines, ut soluant ab eis uinculum cupiditatis, per quod implicatos nos trahunt, et totum amorem nostrum consuefaciamus in eum currere, in quo nulla damna timeamus. ipse te hortatur per ministerium nostrum, uiriliter cogites te fidelem esse Christianum et eius redemptum esse sanguine, qui non solum aeterna sapientia sed etiam humana praesentia docuit nos temperanter prospera saeculi huius contemnere et fortiter aduersa tolerare eius felicitatis mercedem pollicens, quam nemo nobis possit auferre. scripsi sane etiam ad uirum laudabilem comitem, quam epistulam in tuo erit arbitrio utrum dari uelis; nam per quem detur, non dubito deesse non posse adiuuante domino uel episcopum uel presbyterum uel quemlibet


CCXLV. DOMINO DILECTISSIMO ET VENERABILI FRATRI ET CONSACERDOTI POSSIDIO ET QVI TECUM SUNT FRATRIBUS AUGUSTINUS ET QVI MECUM SUNT FRATRES IN DOMINO SA

[245.1]
Magis, quid agas cum eis, qui obtemperare nolunt, cogitandum est, quam quem ad modum eis ostendas non licere, quod faciunt. sed nunc epistula sanctitatis tuae et occupatissimum me repperit et celerrimus baiuli reditus neque non rescribere tibi neque ad ea, quae consuluisti, ita, ut oportet, respondere permisit. nolo tamen de ornamentis auri uel uestis praeproperam habeas in prohibendo sententiam nisi eos, qui neque coniugati neque coniugari cupientes cogitare debent. quo modo placeant deo. illi autem cogitant, quae sunt mundi, quo modo placeant uel uiri uxoribus uel mulieres maritis, nisi quod capillos nudare feminas, quas etiam caput uelare apostolus iubet, nec maritatas decet; fucari autem pigmentis, quo uel rubicundior uel candidior appareat, adulterina fallacia est, qua non dubito etiam ipsos maritos se nolle decipi, quibus solis permittendae sunt feminae ornari secundum ueniam non secundum imperium. nam uerus ornatus maxime Christianorum et Christianarum non tantum nullus fucus mendax uerum ne auri quidem uestisque pompa sed mores boni sunt.

[245.2]
Execranda autem superstitio ligaturarum, in quibus etiam inaures uirorum in summis ex una parte auriculis suspensae deputantur: non ad placendum hominibus sed ad seruiendum daemonibus adhibentur. quis autem possit speciales nefariarum superstitionum prohibitiones in scripturis inuenire, cum generaliter apostolus dicat: Nolo uos socios fieri daemoniorum et iterum: Quae enim consonantia Christi ad Belial? nisi forte, quia Belial nominauit et generalem societatem daemoniorum prohibuit, licet Christianis sacrificare Neptuno, quia nihil proprie de Neptuno uetitum legimus. moneantur interim miseri, ut, si obtemperare nolunt praeceptis salubrioribus. saltem sacrilegia sua non defendant, ne maiore se scelere implicent. quid autem cura eis agendum sit. si soluere inaures timent et corpus Christi cum signo diaboli accipere non timent?

De ordinando autem, qui in parte Donati baptizatus est, auctor tibi esse non possum: aliud est enim facere. si cogaris, aliud consulere, ut facias.


CCXLVI. LAMPADIO AUGUSTINUS

[246.1–2]
De quaestione fati ac fortunae, qua tuum animum non leuiter moueri et, cum praesens essem, aduerti et nunc tuis litteris gratius certiusque cognoui, rescriptum tibi non parui uoluminis debeo, quod dominus praestabit ut ita explicem, quem ad modum nouit tibi congruere ac saluti fidei tuae. non enim paruum malum est peruersis opinionibus non solum ad committendum blandimento uoluptatis adduci sed etiam ad defendendum peccatum a medicamento confessionis auerti.

Illud sane quanto citius ac breuiter noueris, omnes leges atque instituta omnia disciplinae, laudes, uituperationes, exhortationes, terrores, praemia. supplicia ceteraque omnia, quibus humanum genus administratur et regitur, penitus labefactari atque subuerti nihilque in eis omnino iustitiae remanere. nisi uoluntas sit causa peccandi. quanto ergo licentius et aequius mathematicorum inprobamus errores, quam diuinas leges uel etiam domorum nostrarum curam damnare atque abicere cogimur, quod nec ipsi mathematici faciunt! nam cum aliquis eorum hominibus nummatis fatua fata uendiderit. mox, ut oculum a tabellis eburneis ad domus suae moderamen ac sollicitudinem reuocauerit, non solum uocibus sed etiam plagis emendat uxorem, non dico si petulantius iocantem sed si inmoderatius per -fenestram aspicientem animaduerterit. quae tamen si ei dicat: <Quid me caedis? Venerem caede, si potes, a qua cogor hoc facere\', tunc uero ille non curat, quam uana uerba componat fallendis extraneis, sed quam iusta uerbera inponat corrigendis suis.

[246.3]
Quando ergo quisque, cum reprehendi coeperit, causam conuertit in fatum et ideo se culpari non uult. quia fato se dicit coactum fecisse id. quod arguitur, redeat ad se ipsum. seruet hoc in suis, non castiget seruum furem, non de contumelioso filio conqueratur, uicino inprobo non minetur. quid enim horum faciens iuste facit, si omnes, a quibus iniurias patitur, non culpa sua sed fato inpelluntur, ut faciant? si autem iure proprio et patris familias diligentia. quoscumque homines pro tempore in potestate habet, hortatur ad bonum, deterret a malo, imperat, suae uoluntati ut obtemperent, honorat eos, qui sibi ad nutum oboediunt. uindicat in eos, qui se contemnunt, rependit gratiam beneficis, odit ingratos, egone expectabo, ut contra fatum disputet, cum tanta eum non uerbis sed factis eloqui deprehendam, ut prope manibus suis omnes mathematicorum lapillos supra capita eorum frangere uideatur? his itaque paucis si auiditas tua contenta non est et librum aliquem de hac re, quem diutius legas, desideras. patienter tibi sunt expectandae uacationes nostrae et rogandus deus, qui et otium et facultatem satiando de hac re animo tuo tribuere dignetur. ero tamen alacrior, si et saepe commemorare me litteris tuam non piguerit caritatem et, quid de hac epistula sentias, rescribendo edocueris.


CCXLVII. DOMINO DILECTISSIMO FILIO ROMULO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[247.1]
Veritas et dulcis est et amara. quando dulcis est, par et, quando amara, curat. si non recusas bibere, quod in hac epistula offero, probabis, quod dixi. utinam, sicut mihi non obest, sic nec tibi obesset, quicquid contumeliarum mihi inrogas, et utinam uel tantum tibi obesset iniquitas, quam miseris et pauperibus facis, quantum obest ipsis, quibus eam facis! illi enim ad tempus laborant, tu autem uide. quid tibi thesaurizes in die irae et reuelationis iusti iudicii dei, qui reddet unicuique secundum opera sua. cuius misericordiam deprecor. ut hic te corrigat, quo modo ipse nouit, potius, quam reseruet in illum diem, quando iam nullus erit correctionis locus, ut, qui tibi dedit timorem suum, propter quem de te non despero, aperiat tibi sensum et uideas, quae facis, et eihorreas et emendes. parua enim et quasi nulla tibi uidentur, quae tam magna mala sunt, ut, quando te domita cupiditas ea considerare permiserit, riges lacrimis terram, ut deus misereatur tui. aut si ego iniquus sum, qui hoc tecum ago, ne miseri et egeni homines bis reddant, quod debent, cum coloni actori suo dederint subdito praeposito et iubenti seruientes nec ille se accepisse negare potuerit, si ergo ego iniquus sum, quia mihi uidetur iniustum, ut bis exigantur, qui semel reddere uix sufficiunt, fac. quod uis: si autem tu uides. quia iniustum est. fac, quod decet. faciat, quod deus iubet et ego rogo.

[247.2]
Non pro illis magis — nouit ille, quem timeo — sed pro te ipso te ipsum rogo, ut, quo modo scriptum est. miserearis animae tuae placens deo. et modo quidem non rogandus sed obiurgandus es; nam et hoc scriptum est: Ego quem amo. redarguo et castigo. ego tamen, si pro me rogandus esses, forte non te rogarem; quia uero pro te rogandus es, rogo te iratum. ut parcas tibi, ut placeris tibi, ut tibi placetur ille, quem rogas. misi ad te die sabbati, cum adhuc pranderes. ut non proficiscereris. nisi me uidisses. renuntiasti ita te esse facturum. surrexisti die dominico et, ut audiui, uenisti in ecclesiam et orasti et profectus es et me uidere noluisti. deus tibi ignoscat. quid enim aliud tibi dicam, nisi, quod ipse nouit, quia cupio? sed scio, quia, nisi te correxeris, ille iustus est. cum autem tibi parcis, et mihi parcis; neque enim tam miser sum et alienus a uisceribus Christi, ut non grauissimo uulnere feriatur cor meum. quando sic agunt, quos in eius euangelio genui.

[247.3]
Iterum dicturus es: Non eis iussi, ut darent Ponticano. respondetur tibi: Sed iussisti, ut seruirent Ponticano; nec possent distinguere. quousque seruirent et quousque non seruirent. maxime cum ea peteret, quae se debere sciebant. tuas autem litteras habere debuerunt, quas proferrent actori, si te nolente exigebat, et relegerent ei non se debere dare, nisi cum tuas litteras accepissent. nam si uerbo aliquando iussisti, ne actori aliquid darent, multum est, ut meminerint, multum est, ut tu ipse memineris, an uere iusseris an ipsis iusseris an aliis an omnibus, maxime quia etiam nunc alteri actori audisti datum et saluam esse ipsam pecuniam et non tibi displicuit. quia dederunt. sed cum ego dixissem: \'Quid, si et iste interuertisset, ab ipsis iterum exigendum erat. rursus tibi coepit displicere, quia dederunt, et, cum mihi saepe dixisses numquam te iniunxisse uices tuas uel Valerio uel Aginesi, subito, cum de uino ageretur, quia debuerunt ostendere, si acescere coeperat, et diceretur tibi, quod absens erat, credo, excidit tibi, quid mihi totiens dixeras, et dixisti, quia habuerunt Aginesi ostendere et ex ipsius agere arbitrio. ibi ego cum dixissem: \'Certe uices tuas istis non soles iniungere\'. respondisti: \'Sed litteras meas habebat Aginesis\', quasi semper illi, quibus aliquid iniungis, litteras tuas recitent rusticanis hominibus, ut credant, quia tu iussisti. sed quia eos uident tibi sic iniungi, non utique credunt temere illos aliquid audere praesumere nisi a te data potestate. ideoque inter ista incerta non apparet, quid iubeas, nec possunt firmum aliquid retinere, nisi litteras tuas habuerint, quas omnibus proferant et non nisi tuis litteris prolatis obtemperent, quando eis aliquid dandum est.

[247.4]
Sed quid opus est tam diu tecum disputare et onerare uerbis occupationes tuas, ut forte, cum irasceris uerbis meis, uelis saeuire in homines miseros? illis inputabitur ad meritum bonum, quia pro salute tua, propter quam tibi tanta loquor, te patiuntur iratum; tibi autem nolo aliquid grauius dicere, ne putes me non timendo sed male optando tale aliquid loqui. time deum, si non uis decipi; ipsum testem inuoco super animam meam plus me tibi timere, cum haec dico, quam illis, pro quibus apud te intercedere uideor. si credis, deo gratias; si autem non credis, consolatur me, quod dominus ait: Dicite: \'Pax huic domui); et, si est ibi filius pacis, requiescet super eam pax uestra. si quo minus. ad uos reuertetur. dei misericordia te tueatur, domine dilectissime fili.


CCXLVIII. DOMINO SAXCTO ET DESIDERABILI ET IN CHRISTI HONORE SUAVISSIMO FRATRI SEBASTIANO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[248.1]
Quamuis ab animo nostro nullo modo te separatum esse permittat dulce uinculum caritatis et indesinenter tuos sanctos mores atque conloquia recolamus, tamen bene fecisti et gratias agimus, quod nobis etiam corporalis salutis tuae nuntios apices mittendo nos plurimum exhilarasti. sensi autem in epistula tua, quod taedium te detinuerit a peccatoribus relinquentibus legem dei; illo enim spiritu uiuis, quo dictum est: Vidi insensatos et tabescebam. pia est ista tristitia et, si dici potest, beata miseria uitiis alienis tribulari non implicari, maerere non haerere, dolore contrahi non amore adtrahi, haec est persecutio, quam patiuntur omnes, qui uolunt in Christo pie uiuere secundum apostolicam mordacem ueracemque sententiam. quid enim sic persequitur uitam bonorum, quam uita iniquorum. non cum cogit imitari. quod displicet, sed cum cogit dolere. quod uidet, quoniam coram pio uiuens impie, etsi non obligat consentientem, cruciat sentientem? nam saepe et diu impiorum corporibus a saecularibus potestatibus et quorumlibet uexationibus parcitur. piorum autem cordibus a malis hominum moribus numquam usque ad huius saeculi finem. sic ergo potius impletur, quod commemoraui dixisse apostolum. quia omnes. qui uolunt pie in Christo uiuere, persecutionem patiuntur et tanto amarius quanto interius, donec diluuium transeat, ubi -area continet coruum et columbam.

Sed inhaere, frater, illi, a quo audisti: Qui perseuerauerit usque in finem, hic saluus erit; coniungere domino. ut crescat in nouissimis tua uita. scio enim non deesse recreationem cordis de fratribus bonis. huc adiunge promissiones dei fideles, magnas, certas. sempiternas ipsiusque tolerantiae inperturbabilem ineffabilemque mercedem et uide, quam uerum domino cantes: Secundum multitudinem dolorum meorum in corde meo consolationes tuae iucundauerunt animam meam. mitte fratri Firmo litteras nostras. sanctitatem tuam et familiam dei, quae tuo ministerio gubernatur, fratres et sorores. quae apud nos sunt, nobiscum in domino resalutant.

[Et alia manu: i Incolumes pro nobis oretis, dilectissimi et sancti fratres.

Ego Alypius inpensissime saluto sinceritatem tuam omnesque tibi in domino coniunctos atque, ut hanc tamquam meam epistulam deputes, peto; etsi enim aliam propriam mittere potuissem. tamen malui huic subscribere, ut unanimitatem nostram una etiam pagina testaretur.


CCXLIX. DOMINO DESIDERANTISSIMO ET HONORIFICA SINCERITATE CARISSEMO FRATRI ET CONDIACONO RESTITUTO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[249.1]
Aestus indicantes piam flammam cordis tui indicauit mihi fidelissimus, ut scis. particeps eorum. frater Deogratias. lege itaque Tychonium, quem bene nosti, non quidem omnia probaturus; nam quae in illo cauenda sint, bene nosti, hanc tamen quaestionem, quo modo in ecclesia dei, si qua forte peruersa uel etiam scelerata corrigere aut extinguere non ualemus, saluo unitatis uinculo toleranda sint, strenue mihi uidetur tractauisse atque soluisse. quamquam in eius litteris tantum modo intentione correcta ad ipsos diuinarum scripturarum fontes recurrere nos oportet, ut ibi uideamus, quam pauca de hac re testimonia sententiarum uel exempla gestorum posuit et quam nemo possit omnia ponere, nisi qui paene omnes sanctorum librorum paginas in sua scripta transferre uoluerit. ita prope nulla est, quae nos non admoneat intus in ipsa societate sacramentorum, quibus inbuimur ad uitam aeternam, cum his, qui oderunt pacem, esse debere pacificos, donec ingemescendo nostra longinqua peregrinatio transeat atque in uirtute Hierusalem matris aeternae securissima pace perfruamur et in turribus eius abundantia uerorum fratrum, quorum nunc inter multos falsos gemimus paucitatem. quae est autem uirtus illius ciuitatis nisi deus eius deus noster? uides igitur, in quo solo fiat pax et singulis hominibus, qui secum sine illo bellum gerunt et in nullo extrinsecus oborto scandalo, et omnibus simul, qui quamquam se in hac uita diligant et amicitiae fidae nexibus teneantur. tamen nec praesentia corporis nec consensione animi summe perfecteque copulentur. confortetur cor tuum in domino memor nostri.


CCL. DOMINO DILECTISSIMO ET VENERABILI FRATRI ET CONSACERDOTI AUXILIO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[250.1]
Vir spectabilis filius noster comes Classicianus grauiter apud me litteris questus est, quod sit anathematis iniuriam a tua sanctitate perpessus, narrans, quod uenerit ad ecclesiam apparitione paucorum suae potestati congrua comitatus et egerit tecum, ne contra salutem suam faueris eis, qui per euangelia peierando adiutorium uiolandae fidei in ipsa domo fidei requirebant; quos tamen considerantes. quid mali fecerint. non inde uiolenter abductos sed sponte dicit egressos atque hine uenerationem tuam ita sibi suscensuisse, ut ecclesiasticorum confectione gestorum cum omni domo sua anathematis sententia feriretur. quibus litteris eius lectis non mediocriter aestuans cogitationibus magna cordis tempestate fluctuantibus apud tuam caritatem tacere non potui, ut, si habes de hac re sententiam certis rationibus uel scripturarum testimoniis exploratam, nos quoque docere digneris, quo modo recte anathemetur pro patris peccato filius aut pro mariti uxor aut pro domini seruus aut quisquam in domo etiam nondum natus, si eodem tempore, quo uniuersa domus est anathemate obligata, nascatur, nec ei possit per lauacrum regenerationis in mortis periculo subueniri. neque enim haec corporalis est poena, qua legimus quosdam contemptores dei cum suis omnibus, qui eiusdem impietatis participes non fuerunt, pariter interfectos. tunc quippe ad terrorem uiuentium mortalia corpora perimebantur quandoque utique moritura; spiritalis autem poena, qua fit, quod scriptum est: Quae ligaueritis in terra, erunt ligata et in caelo, animas obligat, de quibus dictum est: Anima patris mea est et anima filii mea est; anima, quae peccauerit, ipsa morietur.

[250.2]
Audisti fortassis aliquos magni nominis sacerdotes cum domo sua quempiam anathemasse peccantium. sed forte, si essent interrogati, reperirentur idonei reddere inde rationem; ego autem, quoniam, si quis ex me quaerit, utrum recte fiat, quid ei respondeam, non inuenio, numquam hoc facere ausus sum, cum de quorundam facinoribus immaniter aduersus ecclesiam perpetratis grauissime commouerer. sed. si tibi forte, quam iuste fiat, dominus reuelauit, nequaquam in te aetatem tuam et honoris ecclesiastici rudimenta contemno. en adsum senex a iuuene et episcopus tot annorum a collega necdum anniculo paratissimus discere, quo modo possimus uel deo uel hominibus iustam reddere rationem, si animas innocentes pro scelere alieno, ex quo non trahunt sicut ex Adam, in quo omnes peccauerunt, originale peccatum, spiritali supplicio puniamus. etenim Classiciani filius etsi traxit ex patre noxam primi hominis sacro fonte baptismate expiandam, tamen quicquid. posteaquam genuit, peccati pater eius admisit, ubi particeps ipse non fuit, ad eum non pertinere quis ambigit? quid dicam de coniuge? quid de tot animabus in uniuersa familia? unde si una anima per istam seueritatem, qua tota domus ista anathemata est, sine baptismate de corpore exeundo perierit, innumerabilium mors corporum, si de ecclesia homines innocentes uiolenter abstrahantur et interficiantur, huic damno non potest comparari. si ergo de hac re potes reddere rationem, utinam et nobis rescribendo praestes, ut possimus et nos; si autem non potes, quid tibi est inconsulta commotione animi facere, unde si fueris interrogatus, responsionem rectam non uales inuenire?

[250.3]
Haec autem dixi. etiamsi filius noster Classicianus aliquid admisit, quod tibi anathemate plectendum iustissime uideretur. ceterum si ueras ad me litteras misit, nec solus in domo sua debuit ista correptione coherceri. sed hinc cum tua sanctitate nihil ago, nisi tantum peto, ut ignoscas precanti ueniam, si agnouerit culpam; si autem nihil eum peccasse prudenter agnoscis, quoniam ipse in domo fidei iustius flagitabat fidem debere seruari, ne ibi frangeretur, ubi docetur, fac, quod sanctum uirum facere oportet, ut, si tibi contigit tamquam homini, quod utique homo dei dicit in psalmo: Turbatus est prae ira oculus meus, exclames ad dominum: Miserere mei, domine. quoniam infirmus sum, ut porrigat tibi dexteram suam et comprimat iracundiam tuam et tranquillet mentem tuam ad uidendam faciendamque iustitiam. sicut enim scriptum est, iracundia uiri iustitiam dei non operatur. nec arbitreris ideo nobis non posse subrepere iniustam commotionem, quia episcopi sumus, sed potius cogitemus inter laqueos temptationum nos periculosissime uiuere, quia homines sumus. aufer itaque gesta ecclesiastica, quae perturbatior fortasse fecisti, et redeat inter uos caritas, quam cum illo et catechumenus habuisti; aufer litem et reuoca pacem, ne tibi pereat homo amicus et de uobis gaudeat diabolus inimicus. potens est autem misericordia dei nostri, qui et me exaudiat orantem, ne mea tristitia de uobis augeatur, sed potius, quae est exorta, sanetur, et te regat per gratiam suam et laetificet iuuentutem tuam non contemnentem senectutem meam.


CCL. A

[250a.1]
Ego propter eos, qui pro peccato unius animae totam domum eius, id est plurimas animas anathemate ligant, maxime ne ibi quisquam sine baptismate de corpore abscedat, et utrum non etiam de ecclesia pellendi sunt, qui eo confugiunt, ut fidem fideiussoribus frangant, adiuuante domino et in concilio nostro agere cupio et, si opus fuerit, ad sedem apostolicam scribere, ut, in his causis quid sequi debeamus, concordi omnium auctoritate constituatur atque firmetur. illud plane non temere dixerim, quod, si quisquam fidelium fuerit anathematus iniuste, ei potius oberit, qui faciet, quam ei, qui hanc patietur iniuriam. spiritus enim sanctus habitans in sanctis, per quem quisque ligatur aut soluitur, inmeritam nnlli ingerit poenam: per eum quippe diffunditur caritas in cordibus nostris, quae non agit perperam.


CCLI. DOMINO DILECTISSIMO MERITOQVE HONORABILI FILIO PANCARIO AUGUSITNUS IN DOMINO SALUTEM

[251.1]
Cum, antequam ueniret religio tua, presbyter Secundinus Germanicianensibus non displiceret, unde modo factum est, ut eum, sicut scripsisti, etiam de nescio quibus criminibus accusare parati sint, nescio. domine dilectissime meritoque honorabilis fili. uerum tamen nullo modo nos possumus contemnere, quod presbytero uidentur obicere, tantum si catholici sunt, qui obiciunt; nam haereticorum accusationes contra catholicum presbyterum admittere nec possumus nec debemus. proinde hoc primo agat prudentia tua, ut haeretici non sint, ubi ante aduentum tuum non fuerunt, et audiemus causam presbyteri, sicut eam oportet audiri. illud sane moneo, quia dignaris, quoniam et salus et existimatio tua carissima nobis est et ipsi Germanicianenses pertinent ad curam humilitatis nostrae, ut ea, quae a gloriosissimis imperatoribus impetrasti, et ea, quae apud competentes iudices egisti, fidenter allegare digneris, ut appareat omnibus nihil te inordinate agere, ne iterum in causa uestra, qui de possessione contenditis, ipsi miseri fatigentur et grauius afflicti dispereant. simul etiam commendo, ut eiusdem presbyteri domus non diripiatur neque uastetur; nam de ecclesia sua nuntiatum est nobis, quod eam nescio qui uelint deponere; sed non puto, quod ullo pacto possit hoc a tua religione permitti.


CCLII. DOMINO DILECTISSIMO MERITOQVE HONORABILI ET PRAEFERENDO FRATRI FELICI AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[252.1]
Nouit optime religio tua, quam curam tuendis cum omnibus hominibus tum maxime pupillis ecclesia uel episcopi debeant. unde receptis litteris tuis et exemplo litterarum uiri spectabilis fratris nostri nec potui nec debui passim puellam cuiquam committere, praesertim quia eam ecclesiae commendauit domine dilectissime meritoque honorabilis et praeferende frater. proinde aduentum eius expecto, ut, si quid fieri oporteat, eius praesentia deliberem et faciam, quod dominus faciendum esse inspirauerit.


CCLIII. DOMINO BEATISSIMO ET VENERABILI AC DESIDERABILI FRATRI BENENATO ET QVI TECUM SUNT FRATRIBUS AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[253.1]
Per quem saluto sanctitatem tuam, de fide eius et bono circa ecclesiam studio gratulamur. uoluit autem ad tuam benignitatem cum litteris meis uenire, domine dilectissime et uenerabilis frater. et quoniam audiui, quod de negotio illo transigere cogitas, si uerum est, quod miror, si uerum est, nosti, quem ad modum debeas episcopali paternitate catholicae ecclesiae prouidere. ut non cum quolibet id agas, si tamen, ut dixi, uerum est, quod audiui, sed potius cum domo catholica, cuius non solum nullam aduersitatem uerum etiam fidele adiutorium habere possit ecclesia.


LETTER 254

[254–254.1]
CCLIV. DOMINO BEATISSIMO ET VENERABILI AC DESIDERABILI FRATRI ET CONSACERDOTI BENENATO ET QVI TECUM SUNT FRATRIBUS AUGUSTINUS ET QVI MECUM SUNT FRATRES IN DOMINO SALUTEM.

Puella, de qua mihi scripsit sanctitas tua, in ea uoluntate est, ut, si aetas ei iam matura esset, nulli in nuptiis conueniret. in ea uero aetate est, ut, si uoluntatem nubendi haberet, nulli adhuc dari uel promitti deberet. huc accedit, quia eam deus in ecclesia sic tuetur, ut contra inprobos tueatur, non ut, cui uoluero, tradi possit, sed ut. a quo non oportet. rapi non possit, domine Benenate dilectissime et uenerabilis frater. condicio itaque. quam insinuare dignatus es. non mihi displicet, si nuptura est; utrum autem nuptura sit, etsi illud, quod in ore habet, magis optamus, nunc tamen ignoramus. quia in his annis est, ut et. quod se dicit uelle esse sanctimonialem, iocus sit potius garrientis quam sponsio profitentis. deinde habet materteram. cuius uir honorabilis frater noster Felix, dum de hac re contulissem cum illo — neque enim possem aliter uel deberem —. non quidem inuitus accepit, immo etiam gratulatus est: sed iure amicitiae non importune doluit, quod eis nihil inde sit scriptum. fortassis enim. quae nunc non apparet, apparebit et mater, cuius uoluntatem in tradenda filia omnibus, ut arbitror, natura praeponit, nisi eadem puella in ea iam aetate fuerit, ut iure licentiore sibi eligat ipsa. quod uelit. illud quoque cogitet sinceritas tua, quia, si mihi de nuptiis eius potestas summa ac tota tribuatur atque ipsa quoque iam matura et nubere nolens, cui uoluero, se tradendam sub deo iudice mihi committat, sic dico et uerum dico mihi placere istam condicionem, ut propter deum iudicem non possim respuere meliorem. quae utrum aduentura sit, utique incertum est. quapropter uidet caritas tua. quanta consideranda concurrant, ut nunc a me cuiquam promitti omnino non possit.


CCLV. DOMINO DILECTISSIMO ET MERITO PRAEDICABILI AC SUSCIPIENDO FRATRI RUSTICO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[255.1]
Quamuis tibi et uniuersae domui tuae omnia bona optem nec tantum ad felicitatem praesentis saeculi pertinentia uerum etiam ad uitam futuram ac sempiternam, quae tibi nondum credenda persuasa est. tamen, quae me moueant, ut de puella, quam petis, nihil adhuc audeam polliceri, quantum sufficere uisam est, sancto fratri et coepiscopo meo Benenato rescripsi, domine dilectissime et uenerabilis fili. si enim tu, cum certissime noueris, etiamsi nostrae absolutae sit potestatis quamlibet puellam in coniugium tradere, tradi a nobis Christianam nisi Christiano non posse, nihil tamen mihi tale de filio tuo, quem adhuc paganum audio, promittere uoluisti, quanto magis ego propter illa, quae in epistula memorati fratris mei legere poteris quicquam de illius puellae conubio spondere non debeo, etiamsi,quod dixi de filio tuo, non tantum promissum tenerem, sed iam etiam factum esse gauderem!


CCLVI. DOMINO MERITO PRAEDICANDO SINCERITERQVE CARISSIMO AC DESIDERANTISSIMO FRATRI CHRISTIXO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[256.1]
Epistulam meam desiderare te mihi tua epistula nuntiauit; frater autem Iacobus eius desiderii erga nos tui locupletior testis accessit, quia plura mihi de te suauia atque in se ipso experta locutus est, quam illa parua chartula potuit. unde tuae benignitati congratulor et de tuo pectore Christiano domino deo nostro, cuius haec dona sunt, gratias ago, domine merito praedicande sinceriterque carissime ac desiderantissime frater. quod autem petis, ut litteris te quaeram, ego te affectu quaero, qui omnes litteras superat, et, ubi te quaeram, quod bene intellegas, noui. quantum autem ad me legendam adtinet, magis uereor in manibus uestris loquacitatem meam reprehendi quam eloquium requiri. illud breuiter dixerim, quod diuturna cogitatione si ruminaueris, senties, quid sapiat: cum in itinere dei faciliora et fructuosa ignaua formidine fugiuntur, in itinere saeculari duriora et sterilia aerumnoso labore tolerantur. incolumis in Christo uigeas et proficias, domine merito praedicande sinceriterque carissime ac desiderantissime frater.


CCLVII. DOMINO EXIMIO MERITOQVE HONORABILI ET SUSCIPIENDO FILIO ORONTIO AUGUSTINUS

[257.1]
Ago gratias, quod aduentum eximietatis tuae litteris etiam praeuenire dignatus es et ante contuitum misisti conloquium, ut tuo prius affatu quam aspectu frueremur et diu desideratam notitiam epistulari solacio quodam modo praegustantes expectaremus auidius et ardentius, quod iucundius gratiusque cape-, remus, domine eximie meritoque honorabilis et suscipiende fili. reddo itaque meritis tuis et praecurrentibus officiis debitum resalutationis obsequium incolumitatem tuam gaudens nuntiatam optansque continuam. et quod rescripta exiguitatis meae iure praerogatae beniuolentiae reposcendo addidisti dicens: \'Si tamen id de tanta sanctitate possumus promereri\', nullo modo audeo desperare sanctitatis eiusdem, cuius haustu pro nostro modulo aliquid sumus, ipsum fontem non solum laudandum uerum etiam nobiscum participandum tuae prudentiae placiturum, ut deus incomparabiliter atque incommutabiliter bonus per suam potentiam tam bonae tuae mentis institutor sit etiam per gratiam restitutor. incolumem te deus omnipotens felicioremque tueatur, domine eximie meritoque honorabilis ac suscipiende fili.


CCLVIII. DOMINO MERITO SUSCIPIENDO ET IN CHRISTO DILECTISSIMO AC DESIDERANTISSIMO FRATRI MARCIANO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[258.1]
Abripui uel potius subripui et quodam modo furatus sum memet ipsum multis occupationibus meis. ut tibi scriberem antiquissimo amico, quem tamen non habebam, quam diu in Christo non tenebam. nosti quippe, ut definierit amicitiam \'Romani\', ut ait quidam, \'maximus auctor Tullius eloquii\'. dixit enim et uerissime dixit: \'Amicitia est rerum humanarum et diuinarum cum beniuolentia et caritate consensio\'. tu autem, mi carissime, aliquando mihi consentiebas in rebus humanis, cum eis more uulgi frui cuperem, et milii ad ea capessenda, quorum me paenitet. fauendo uelificabas, immo uero uela cupiditatum mearum cum ceteris tunc dilectoribus meis inter praecipuos aura laudis inflabas. porro in rebus diuinis, quarum mihi illo tempore nulla eluxerat ueritas, utique in maiore illius definitionis parte nostra amicitia claudicabat: erat enim rerum tantum modo \'humanarum\' non etiam \'diuinarum\' quamuis cum beniuolentia et caritate consensio\'.

[258.2]
Et posteaquam illa cupere destiti, tu quidem perseuerante beniuolentia saluum me esse cupiebas salute mortali et ea rei-um prosperitate felicem, quam mundus optare consueuit. et iam sic itaque aliquantum tibi erat mecum rerum humanarum beniuola et cara consensio. nunc ergo quantum de te gaudeo, quibus explicem uerbis, quando eum, quem quoquo modo habui diu amicum, habeo iam uerum amicum? accessit enim rerum etiam consensio diuinarum. quoniam, qui mecum temporalem uitam quondam iucundissima benignitate duxisti, nunc in spe uitae aeternae mecum esse coepisti. modo- uero etiam de rebus humanis inter nos nulla dissensio est, qui eas rerum (diuinarum) cognitione pensamus. ne plus eis tribuamus. quam modus earum iustissime postulat, nec eas iniquo contemptu abiciendo creatori earum domino rerum caelestium atque terrestrium faciamus iniuriam. ita fit, ut, inter quos amicos non est rerum consensio diuinarum, nec humanarum esse plena possit ac uera. necesse est enim, ut aliter, quam oportet, humana aestimet, qui diuina contemnit, nec hominem recte diligere nouerit, quisquis eum non diligit, qui hominem fecit. proinde non dico: \'Nunc mihi plenius amicus es, qui eras ex parte\', sed, quantum ratio indicat, nec ei parte eras, quando nec in rebus humanis mecum amicitiam ueram tenebas. rerum quippe diuinarum. ei quibus recte humana pensantur, socius mihi nondum eras, siue quando nec ipse in eis eram siue posteaquam ego eas utcumque sapere coepi, a quibus tu , longe abhorrebas.

[258.3]
\'hNolo autem suscenseas nec tibi uideatur absurdum, quod illo tempore, cum in uana mundi huius aestuarem, quamuis me multum amare uidereris. nondum eras amicus meus, quando nec ipse mihi amicus eram sed potius inimicus. diligebam quippe iniquitatem et uera, quia diuina, sententia est. qua scriptum est in sanctis libris: Qui autem diligit iniquitatem, odit animam suam. cum ergo odissem animam meam, uerum amicum quo modo habere poteram ea mihi optantem, in quibus ipse me ipsum patiebar inimicum? cum uero benignitas et gratia saluatoris nostri inluxit mihi non secundum merita mea sed secundum ipsius misericordiam. tu ab hac alienus quo modo esse poteras amicus meus, qui, unde beatus esse possem, penitus ignorabas et non in hoc me amabas, in quo mihi ipse iam fueram utcumque amicus effectus?

[258.4]
Gratias itaque domino, quod te mihi amicum facere tandem aliquando dignatur. nunc enim nobis est \'rerum humanarum et diuinarum cum beniuolentia et caritate consensio\' in Christo Iesu domino nostro uerissima pace nostra. qui duobus praeceptis cuncta praeconia diuina conclusit dicens: Diliges dominum deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex tota mente tua et: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum: in his duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae. in illo primo rerum diuinarum. in hoc secundo rerum humanarum est cum beniuolentia et caritate consensio. haec duo si mecum firmissime teneas, amicitia nostra uera ac sempiterna erit et non solum inuicem nos sed etiam ipsi domino sociabit.

[258.5]
Quod ut fiat, exhortor grauitatem et prudentiam tuam. ut iam etiam fidelium sacramenta percipias; decet enim aetatem et congruit, quantum credo. moribus tuis. memento, quid mihi dixeris profecturo comicum quidem de Terentio recolens uersum sed tamen aptissimum et utilissimum: Nunc hic dies aliam uitam adfert, alios mores postulat. quod si ueraciter dixisti. sicut de te dubitare non debeo. iam profecto sic uiuis, ut sis dignus baptismo salutari remissionem praeteritorum accipere peccatorum. nam omnino non est, cui alteri praeter dominum Christum dicat genus humanum: Te duce, si qua manent sceleris uestigia nostri, inrita perpetua soluent formidine terras. quod ex Cymaeo, id est ex Sibyllino carmine se fassus est transtulisse Vergilius, quoniam fortassis etiam illa uates aliquid de unico saluatore in spiritu audierat, quod necesse habuit confiteri. haec tibi, domine merito suscipiende et in Christo dilectissime ac desiderantissime frater, siue pauca siue forsitan multa sint, utcumque occupatissimus scripsi. tua sumere rescripta desidero et te nomen uel dedisse inter competentes uel daturum esse iam iamque cognoscere. dominus deus, in quem credidisti, et hic et in futuro saeculo te conseruet. domine merito suscipiende et in Christo dilectissime ac desiderantissime frater.


CCLIX. DOMINO DILECTISSIMO ET HONORABILI FRATRI CORNELIO AUGUSTINUS

[259.1]
Scripsisti mihi, ut ad te aliquam prolixam consolatoriam epistulam darem, quod grauiter optimae uxoris morte mouereris, sicut sanctum Paulinum ad Macarium fecisse meministi. et illa quidem anima in societatem recepta fidelium atque castarum laudes nec curat nec quaerit humanas, sed quia propter eos fiunt ista, qui uiuunt. prius est, ut tu, qui consolari eius laude desideras, ita uiuas, ut illic. ubi ipsa est, esse merearis. neque enim dubito, quod eam non credas ibi esse, ubi illae sunt, quae uel adulteriis lectulum coniugalem polluerunt uel nullo coniugio deligatae fornicatione fluxerunt. quare de illius laude uiro longe dissimili quasi fugare uelle maestitiam adulatio est non consolatio. nam si eam diligeres, sient te ipsa dilexit, seruasses ei, quod tibi ipsa seruauit; et cum illa, si prior obisses, nullo modo credenda sit cuiquam fuisse nuptura, nonne, si uere obitum eius laudibus eius consolandus doleres, ne unam quidem ac licitam post illam coniugem quaereres?

[259.2]
Hic tu dicturus es: \'Quid mecum aspere agis? quid dure obiurgas?\' nonne inter haec uerba ecce senuimus. dum uita ducitur prius finienda quam corrigenda? uis. ut ignoscam exitiabili securitati tuae; quanto satius tu ignoscis si non amabili certe miserabili sollicitudini meae! inimico quidem animo Tullius inuehebatur et longe aliter erat terrenam rem publicam gubernantis intentio et tamen ait: \'Cupio, patres conscripti, me esse clementem, cupio in tantis rei publicae periculis non dissolutum uideri.\' quanto iustius ego dico, cum ipse noueris, quam tibi amicum animum geram, in aeternae ciuitatis seruitio constitutus minister uerbi sacramentique diuini: Cupio, frater Corneli, me esse clementem, cupio in tantis tuis meisque periculis non dissolutum uideri!

[259.3]
Plebs mulierum excubat lateribus tuis; crescit in dies pellicum numerus; eiusdem autem numeri dominum, immo uero seruum insatiabili per tot scorta libidine diffluentem et laudes defunctae castae coniugis a nobis uelut ad mitigandam maestitiam suam iure amicitiae flagitantem episcopi patienter audimus? cum esses non dicam catechumenus sed in errore nobiscum perniciosissimo constitutus iuuenis iunioribus nobis, ab hoc te uitio temperantissima uoluntate correxeras, quo non post longum tempus sordidius reuolutus deinde in extremo uitae periculo baptizatus non dicam te fideli sed etiam nobis ecce iam senibus et insuper episcopis nondum emendaris. uis de bonae uxoris morte per nos consolari; nos de hac tua ueriore morte quis consolatur? an, quia non possumus obliuisci tanta erga nos merita tua, ideo cruciandi adhuc sumus moribus tuis, ideo contemnendi ct pro nihilo habendi, quando gemimus ad te de te? sed fatemur nos non esse aliquid ad te corrigendum ac sanandum; deus adtendatur, Christus cogitetur. apostolus audiatur dicens: Tollens ergo membra Christi faciam membra meretricis? si qualiscumque episcopi amici tui uerba spernis in corde tuo, corpus domini tui cogita in corpore tuo. postremo quonam de die in diem differendo peccas, cum extremum diem tuum nescias?

[259.4]
Nunc probabo, quantum ab ore nostro laudes Cyprianae desideres. certe. si adhuc in schola rhetoris uerba discipulis uenderem, prius ab eis mercedem sumerem. uendere tibi uolo laudem pudicissimae uxoris tuae: prius mihi mercedem da pudicitiam tuam: da. inquam, et accipe. humanum dico propter infirmitatem tuam: puto, quod non sit a te digna Cypriana, cuius laudibus anteponas amorem concubinarum tuarum, quod utique facies, si permanere in illo amore quam. ad istas laudes peruenire malueris. quid mihi uis extorquere poscendo, cum pro te uideas esse, quod posco? quid precaris subiectus. quod potes iubere correctus? mittamus munera spiritui coniugis tuae. tu imitationem. ego laudem. quamquam, sicut supra dixi, laudem ab hominibus iam illa non quaerat, imitationem uero tuam tantum quaerit etiam defuncta, quantum dilexit etiam dissimilem uiua. faciam de illa, quod uis, cum 15 tu feceris. quod et ego uolo et illa.

[259.5]
Si enim diues ille superbus atque impius. sicut in euangelio dominus loquitur, qui induebatur purpura et bysso et epulabatur cotidie splendide, cum malorum meritorum poenas apud inferos lueret neque de digito contempti ante ianuam suam pauperis aquae stillam impetrare ualuisset. recordatus est quinque fratres suos et rogauit ad eos eundem pauperem mitti, cuius requiem in sinu Abrahae longe prospiciebat, ne et ipsi uenirent in illum tormentorum locum, quanto magis tua coniux te recordatur! quanto magis te casta non uult ad poenas uenire moechorum, si fratres suos nec superbus ad poenas uenire uoluit superborum! et cum frater nollet fratribus in malis se esse coniunctum, quanto minus uult in bonis constituta coniux uirum in malis habere separatum! lege ipsum locum in euangelio:
Christi est uox pia; crede deo
. doles uidelicet coniugem mortuam et putas, si eam laudauero, quod meis affatibus consolaberis. disce. quod doleas. si cum illa non eris. an magis tibi dolendum est, quod a me nondum laudatur, quam mihi, quod a te non amatur? nam utique, si amares, cum illa esse post mortem desiderares, quo profecto non eris, si, qualis es, talis eris. ama ergo, cuius exigis laudem. ne, quod mendaciter exigis, iuste negem.

[Et alia manu:] Dominus nobis praestet de tua salute gaudere, domine dilectissime et honorabilis frater.


CCLX. DOMINO VERE PRAEDICABILI AC NIMIUM SUSPICIENDO OMNIQVE LAUDUM GENERE PROSEQVENDO PATRI AUGUSTINO AUDAX IN DOMINO SALUTEM

[260.1]
Habeo gratiam beatitudini tuae, quod libenter mei sumpseris temptamenta sermonis; tunc enim bonae fidei filiis datur audacia. cum paterni fontis imbribus fuerit inrorata. prouocaui itaque, dulcis antistes, non ut praelargi pectoris pusillum libamen acciperem, sed ut ingens diuitis ubertim flumem haurirem. thesaurum sapientiae desideraui, sed minus accepi, quam uolui, licet minus non debet dici sed munus. quod oraculum legis contulerit Augustinus, sacrator iustitiae, instaurator spiritalis gloriae, dispensator salutis aeternae. tam tibi mundanus orbis notus est quam notatus, tam tu ei cognitus quam probatus. opto itaque sapientiae floribus pasci et uiui fontis haustibus inrigari. praesta cupienti, quod utrique prosit. potest enim seminudi roboris uelamen genitale uiridari, si meruerit tuis sensim fluentis augeri. itaque humilitatis meae praesentiam spondeo non tam stilo quam uoto, si uenerabilitatis tuae scripta pro uisu relegero. diuina te clementia tueatur annis innumeris, domine uenerabilis.

Cur mihi fons orbis paruo sermone meauit
?
an minus apta suis sperauit corda fluentis
?
cum pateat mens omnis aquis spectetque loquacem
religionis opem, gratos dat sensibus imbres,
expectat quos plena fides Christi de stipite pendens
.


CCLXI. DOMINO DILECTISSIMO ET IN CHRISTO PRAEDICAXDO NIMIUMQVE DESIDERABILI FRATRI AUDACI AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[261.1]
Breuem epistulam tuam sed plane uehementem flagitatricem prolixae epistulae meae non inuitus immo etiam laetus accepi, non quod facile sufficerem auiditati, sed quod gratularer caritati tuae, quia, etsi non de idoneo expetis, bonum ėst tamen, quod expetis. et ad longam quidem epistolam conscribendam magis mihi otium quam facultas defit occupatissimo scilicet ecclesiasticis curis, a quibus pauculae temporum stillae uix recreant uel cogitantem aliquid uel ea, quae magis urgent et mihi uidentur pluribus profutura, dictantem uel reficientem corporis uires nostrae necessarias seruituti. nam uerba non desunt, quibus possit multa charta compleri: sed quod a nobis in eadem sermonis prolixitate desideras. ad hoc me idoneum non esse respondeo. thesaurum enim sapientiae te desiderasse dixisti, sed minus accepisse quam uoluisti, cum ego ex illo thesauro mendicabunda prece cotidianam stipem rogem uixque impetrem.

[261.2]
Oraculum autem legis quo modo sum, de cuius latis atque abditis penetralibus nescio longe plura, quam scio. eiusque multiplices sinus opacosque secessus adire ac penetrare non ualeo, sicut uolo, et me non aliud quam minus dignum esse cognosco? porro sacrator iustitiae quis ego. cui me sacratum esse permagnum est? iam uero quod instauratorem spiritalis gloriae me appellas, — da ueniam — multum. cui loquaris, ignoras; ipse quippe adhuc in hac gloria sic instauror, ut de die in diem, non solum quantum accedam, sed utrum omnino aliquid accedam, latere me fatear. dispensator plane salutis aeternae cum ceteris innumerabilibus conseruis meis sum. quod si uolens facio, mercedem habeo. si autem inuitus, tantum dispensatio mihi credita est; neque enim esse salutis illius dispensatorem per uerbum et sacramentum iam hoc est etiam esse participem. nam si per bonos non dispensaretur. non recte apostolus diceret: Imitatores mei estote sicut et ego Christi. rursus si per malos non dispensaretur: non de quibusdam dominus diceret: Quae dicunt, facite. quae autem faciunt, facere nolite; dicunt enim et non faciunt. multi ergo dispensatores sunt. per quorum ministerium peruenitur ad aeternam salutem; sed quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inueniatur, et inter ipsos fideles, in quorum me numero ille, qui non fallitur, computet, alius est sic alius autem sic, s icut unicuique deus partitus est mensuram fidei.

[261.3]
Itaque te. frater carissime atque dulcissime, pascat potius dominus sapientiae floribus et uiui fontis haustibus inriget. si quid autem per operulam meam religiosissimo studio tuo conferri posse arbitraris, quia et capacem te esse intellego et auidum sentio, magis in alia nostra opuscula, quae multis uoluminibus comprehenduntur, tibi animus intendendas est, quam per epistulas aliquid sperandum, quod tuum desiderium possit explere. aut certe in praesentia sume, quod potero, quam te puto tuam nobis ideo non exhibere, quia non uis; quid enim magnum est adiuuante domino, ut homo liber a cuiusquam loci munere uenias ad nos siue nobiscum diu futurus siue peracto saltem pauxillo temporis rediturus?

[261.4–5]
Ecce paene factum est, quod in quinque uersuum tuorum tertio posuisti, ut magis loquacem quam eloquentem haberes epistulam meam. quod autem in quinto atque ultimo uersu septem pedes sunt, utrum numerus tuum fefellit auditum, an experiri uoluisti, utrum ego adhuc ista diiudicare meminerim, quae forte iam obliti sunt, qui talium aliquando studiosi postea plurimum in ecclesiasticis litteris profecerunt?

Psalterium a sancto Hieronymo translatum ex Hebraeo non habeo. nos autem non interpretati sumus, sed codicum Latinorum nonnullas mendositates ex Graecis exemplaribus cmendauimus. unde fortassis fecerimus aliquid commodius, quam erat, non tamen tale, quale esse debebat. nam etiam nunc, quae forte nos tunc praeterierunt, si legentes mouerint, conlatis codicibus emendamus. ita illud, quod perfectum est. tecum nos quoque requirimus.


CCLXII. DOMINAE RELIGIOSISSIMAE FILIAE ECDICIAE AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[262.1]
Lectis litteris reuerentiae tuae et earum perlatore interrogato. quae interroganda restabant, uehementer dolui sic te uoluisse agere cum marito, ut aedificium continentiae, quod in eo iam construi coeperat, amissa perseuerantia in adulterii ruinam miserabiliter laberetur. cum enim lugendus esset, si post continentiam uotam deo iamque actu ipso moribusque susceptam reuerteretur ad coniugis carnem, quanto magis nunc demersus in interitum profundiorem lugendus est, qui tam abrupta dissolutione moechatur iratus tibi perniciosus sibi, tamquam in te acerbius saeniat, si ipse pereat! hoc autem tantum mali accidit. dum tu eius animum non, qua debuisti, moderatione tractasti, quia, etsi carnali consortio iam ei consensu uobis non miscebamini, in ceteris tamen rebus coniugali obsequio uiro tuo mulier seruire debuisti, praesertim cum ambo essetis membra corporis Christi. et utique, si maritum infidelem fidelis habuisses, agere te conuersatione subdita oportuit. ut eum domino lucrareris, sicut apostoli monuerunt.

[262.2]
Omitto enim, quod ipsam continentiam illo nondum uolente non secundum sanam doctrinam te suscepisse cognoui. neque enim corporis tui debito fraudandus fuit, priusquam ad illud bonum, quod superat pudicitiam coniugalem, tuae uoluntati uoluntas quoque eius accederet, nisi forte non legeras nec audieras uel non adtenderas apostolum dicentem: Bonum est homini mulierem non tangere; propter fornicationes autem unusquisque suam uxorem habeat et unaquaeque suum uirum habeat. uxori uir debitum reddat, similiter autem et uxor uiro. uxor non habet potestatem corporis sui sed uir; similiter autem et uir non habet potestatem corporis sui sed mulier. nolite fraudare inuicem nisi ex consensu ad tempus, ut uacetis orationi, et iterum ad id ipsum estote, ne uos temptet Satanas propter incontinentiam uestram. secundum haec uerba apostolica. etiam si se ipse continere uoluisset et tu noluisses, debitum tibi reddere cogeretur et illi deus inputaret continentiam, si non suae sed tuae cedens infirmitati, ne in adulterii damnabile flagitium caderes, maritalem tibi concubitum non negaret; quanto magis te, quam magis snbiectam esse decuerat, ne ipse quoque in adulterium diabolica temptatione traheretur. in reddendo huius modi debito uoluntati eius obtemperare conuenerat, cum tibi uoluntatem continendi acceptaret deus, quia propterea non faceres, ne periret maritus!

[262.3]
Sed hoc, ut dixi, omitto, quoniam postea tibi nolenti sibi ad reddenda coniugalia debita consentire ad eadem continentiae pacta ipse consensit et tecum continentissime diu uixit suoque consensu a peccato illo, quo ei debitum carnis negabas, ipse te absoluit. non ergo iam in tua causa ista uertitur quaestio, utrum redire debeas ad concubitum uiri. quod enim deo pari consensu ambo uoueratis, perseueranter usque in finem reddere ambo debuistis. a quo proposito si lapsus est ille, tu saltem constantissime perseuera. quod te non exhortarer, nisi quia tibi ad hoc ipse consenserat. nam si numquam tenuisses eius adsensum, numerus te nullus defendisset annorum, sed post quantum libet tempus me consuluisses, nihil tibi aliud responderem. nisi quod ait apostolus: Uxor non habet potestatem corporis sui sed uir. de qua potestate sic tibi iam permiserat continentiam, ut eam tecum et ipse susciperet.

[262.4]
Sed illud est, quod minus te obseruasse contristor, quia tanto humilius et oboedientius ei obsequi in domestica conuersatione debuisti, quanto ille religiosius tibi rem tam magnam etiam imitando concesserat. non enim. quia pariter temperabatis a commixtione carnali, ideo tuus maritus esse destiterat; immo uero tanto sanctius inter uos coniuges manebatis, quanto sanctiora concorditer placita seruabatis. nihil ergo de tua ueste, nihil de auro uel argento uel quacumque pecunia, rebus ullis terrenis tuis sine arbitrio eius facere debuisti, ne scandalizares hominem, qui deo tecum maiora uouerat et ab eo, quod de tua carne licita potestate posset exigere, se continenter abstinuerat.

[262.5]
Denique factum est, ut uinculum continentiae. quo se dilectus innexuerat, contemptus abrumperet et iratus tibi non parceret sibi. sicut enim mihi rettulit perlator epistulae tuae, cum cognouisset, quod omnia uel paene omnia. quae habebas, nescio quibus duobus transeuntibus monachis tamquam pauperibus eroganda donaueris, tunc ille detestans eos tecum et non dei seruos sed domus alienae penetratores et tuos captiuatores et depraedatores putans tam sanctam sarcinam, quam tecum subierat, indignatus abiecit. infirmus enim erat et ideo tibi. quae in communi proposito fortior uidebaris, non erat praesumptione turbandus sed dilectione portandus, quia, etiamsi ad ipsas elemosynas largius faciendas forte pigrius mouebatur. posset et ista condiscere, si tuis inopinatis non feriretur expensis, sed expectatis inuitaretur obsequiis. ut etiam hoc, quod temere so\'a fecisti, multo consultius dilectione concordi multoque ordinatius et honestius ambo faceretis nec blasphemarentur serui dei. si tamen hoc fuerunt, qui marito absente atque nesciente ab ignota muliere et aliena uxore tanta sumpserunt. et laudaretur deus in operibus uestris, quorum esset tam fida societas, ut a uobis communiter teneretur non solum summa castitas uerum etiam gloriosa paupertas.

[262.6]
Nunc autem inconsiderata festinatione adtende quid feceris. ut enim de illis monachis, a quibus te ipse non aedificatam sed spoliatam esse conqueritur, ego bene sentiam nec homini prae ira turbatum oculum habenti contra dei fortasse famulos facile consentiam. numquid tantum bonum est, quod pauperum carnem largioribus elemosynis refecisti, quantum malum est, quod uiri tui mentem a tam bono proposito subruisti? an cuiusquam tibi temporalis salus carior esse debuerat quam huius aeterna? nonne, si ampliorem misericordiam cogitans ideo pauperibus res tuas erogare differres. ne scandalizatus maritus tuus deo periret, uberiores tibi deus elemosynas inputaret? proinde, si recolis. quid adquisiueras, quando lucrata fueras uirum tuum, ut tecum Christo sanctiore castitate seruiret, intellege, per illas elemosynas tuas. quibus cor eius euersum est, quanto grauiore damno percussa fueris, quam sunt illa lucra, quae caelestia cogitabas. si enim habet ibi magnum locum panis fractus esurienti, quantum locum ibi credenda est habere misericordia, qua homo eripitur diabolo tamquam leoni rugienti et. quem deuoret. inquirenti!

[262.7]
Neque hoc ita dicimus. ut, si quisquam scandalizatus fueiit de bonis operibus nostris, ab eis desistendum putemus; sed alia causa est alienarum alia necessariarum in societate aliqua personarum, alia fidelis alia infidelis: alia parentum erga filios alia filiorum erga parentes. alia postremo ea, quae in his rebus uel maxime intuenda est, uiri et uxoris, ubi mulierem coniu gatam non licet dicere: \'Facio, quod uolo, de meo\', cum et ipsa non sit sua sed capitis sui, hoc est uiri sui. nam sic quaedam, ut commemorat apostolus Petrus, mulieres sanctae, q u ae in deum sperabant, ornabant se subiectae suis uiris. sicut Sarra obsequebatur Abrahae dominum eum uocans, cuius. inquit, factae estis filiae. cum ad Christianas, non ad Iudaeas feminas loqueretur.

[262.8]
Quid autem mirum, si pater communem filium nolebat huius uitae sustentaculis a matre nudari ignorans, quid sectaturus esset, cum in aetate grandiuscula esse coepisset, utrum monachi professionem an ecclesiasticum ministerium an coniugalis necessitudinis uinculum? quamuis enim ad meliora excitandi et erudiendi sint filii sanctorum, unusquisque tamen proprium donum habet adeo alius sic aliusautemsic, nisi forte talia prospiciens et praecauens reprehendendus est pater, cum beatus apostolus dicat: Quisquis autem suis et maiime domesticis non prouidet, fidem denegat et est infideli deterior. cum uero de faciendis ipsis elemosynis loqueretur, ait : Non ut aliis refectio, uobis autem angustia. pariter ergo consilium de omnibus haberetis, pariter moderaremini, quid thesaurizandum esset in caelo, quid ad uitae huius sufficientiam uobis et uestris uestroque filio relinquendum, ne aliis esset refectio. uobis autem angustia. et in his disponendis atque faciendis si quid tibi forte melius uideretur, suggereres uiro reuerenter eiusdemque auctoritatem tamquam tui capitis sequereris oboedienter. ut omnes, qui sanum sapiunt, ad quos posset hoc bonum uestrum fama perferre, de domus uestrae fructu ac pace gauderent et aduersarins reuereretur nihil habens de uobis dicere praui.

[262.9]
Porro si de faciendis elemosynis et in pauperes inpendendis rebus tuis, de quo bono opere et magno tam euidentia praecepta sunt domini. cum uiro tuo fideli et tecum sancta continentiae pacta seruante consilium communicare deberes eiusdemque non spernere uoluntatem, quanto magis de habitu atque uestitu nihil tibi praeter eius arbitrium mutandum uel usurpandum fuit, unde nihil diuinitus legimus imperatum! scriptum est quidem mulieres esse debere in habitu ordinato aurique circumpositio et intortio crinium et cetera huius modi, quae uel ad inanem pompam uel ad inlecebram formae adhiberi solent. merito reprehensa sunt. sed est quidam pro modulo personae habitus matronalis a uiduali ueste distinctus, qui potest fidelibus coniugatis salua religionis obseruantia conuenire. hunc te maritus si deponere noluit, ne te uelut uiduam illo uiuente iactares, puto, quia non fuerat in hac re usque ad dissensionis scandalum perducendus magis inoboedientiae malo quam ullius abstinentiae bono. quid est enim absurdius quam mulierem de humili ueste uiro superbire, cui te potius expediret obtemperare candidis moribus quam nigellis uestibus repugnare, quia. etsi te indumentum monachae delectabat, etiam hoc gratius posset marito obseruato exoratoque sumi quam illo inconsulto contemptoque praesumi? quod si omnino non sineret. quid tuo proposito deperiret? absit, ut hinc displiceres deo. quod coniuge tuo nondum defuncto non induereri# sicut Anna sed sicut Susanna.

[262.10]
Neque enim et ille, qui tecum iam coeperat custodire tam magnum continentiae bonum, etiamsi coniugale non uiduale uoluisset ut acciperes indumentum, ad indecentem quoque te compulisset ornatum, quo etsi aliqua dura condicione cogereris. posses habere in superbo cultu cor humile. nempe apud patres Esther illa regina deum timens, deum colens, deo subdita marito regi alienigenae non eundem secum colenti deum tamen subiecta seruiebat. quae cum extremo periculo non suo tantum sed etiam gentis suae, qui tunc erat populus dei, domino prosterneretur orando. in ipsa oratione sua dixit ita sibi esse ornatum regium sicut pannum menstrualem; et ita orantem confestim exaudiuit, qui cordis inspector eam uerum dicere sciuit. et utique maritum habebat multarum mulierum uirum et deorum alienorum falsorumque cultorem. tu autem. si et ille in proposito. quod tecum susceperat, perduraret nec a te offensus in flagitium corruisset. maritum habebas non solum fidelem et uerum deum tecum colentem sed etiam continentem, qui procul dubio propositi uestri non inmemor, etsi te ad coniugalia cogeret indumenta, ad superba tamen ornamenta non cogeret.

[262.11]
Haec tibi, scripsi, quoniam me consulendum putasti, non ut tuum rectum institutum sermone meo frangerem, sed quod te inordinate et incaute agente uiri tui factum dolerem. de cuius reparatione debes uehementissime cogitare, si uere ad Christum uis pertinere. indue itaque humilitatem mentis et, ut te deus conseruet perseuerantem, noli maritum contemnere pereuntem. funde pro illo pias et assiduas orationes, sacrifica lacrimas tamquam uulnerati sanguinem cordis et scribe ad eum satisfactionem petens ueniam, quia in eum peccasti, quod praeter eius consilium et uoluntatem de rebus tuis fecisti, quod faciendum putasti, non ut te paeniteat tribuisse pauperibus sed eum boni tui operis participem et moderatorem habere noluissepromitte de cetero in adiutorio domini, si et illum suae turpitudinis paenituerit et continentiam, quam deseruit, repetiuerit, te illi, sicut decet. in omnibus seruituram. ne forte, ut ait apostolus, det illi deus paenitentiam et resipiscat de diaboli laqueis. aquo captiuus tenetur secundum ipsius: uoluntatem. filium autem uestrum. quoniam de legitimis eum et honestis nuptiis suscepisti. magis in patris quam in tua esse potestate quis nesciat? et ideo ei negari non potest. ubicumque illum esse cognouerit et iure poposcerit; ac per hoc, ut secundum tuam uoluntatem in dei possit nutriri et erudiri sapientia, necessaria illi est etiam uestra concordia.


CCLXIII. DOMINAE RELIGIOSISSIMAE ET SANCTAE FILIAE SAPIDAE AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[263.1]
Accepi, quod de iustis et piis laboribus manuum tuarum me accipere uoluisti, ne te grauins contristarem, quam potius consolandam uiderem, praesertim quia hoc ipsum tuum non paruum deputasti esse solacium. si eam. quam germano tuo sancto dei ministro feceras tunicam. ego induerer, cum iam a terra morientium recedens nullis rebus corruptibilibus indigeret. feci ergo. quod desiderasti, et. qualecumque hoc existimaueris uel quantulumcumque solacium. tuo erga fratrem pectori non negaui. missam abs te tunicam accepi et. quando haec ad te scripsi, ea me uestire iam coeperam. bono animo esto; sed multo melioribus multoque maioribus consolationibus utere, ut nubilum tui cordis humana infirmitate contractum serenetur auctoritate diuina, et perseueranter ita uiue, ut cum fratre uiuas, quoniam sic mortuus est tuus frater, ut uiuat.

[263.2]
Est quidem materies lacrimarum, quod germanum dilectorem tuum teque plurimum pro tua uita et sacrae uirginitatis professione reuerentem diaconum Carthaginensis ecclesiae non uides, sicut solebas, intrantem et exeuntem et in sui ecclesiastici officii strenuitate uersantem et honorifica illa ab eo uerba non audis, quae tuae germanitatis sanctitati morigero, pio et officioso inpendebat affectu. haec cum cogitantur et consuetudinis uiolentia requiritur. cor pungitur et tamquam sanguis cordis fletus exoritur. sed sursum sit cor et sicci erunt oculi. Neque enim, quia ista, quae tibi maeres esse subtracta, suo temporali cursu praeterierunt. ideo periit illa caritas. qua Timotheus Sapidam dilexit et diligit: manet illa seruata in thesauro suo et abscondita est cum Christo in domino. qui diligunt aurum, numquid perdunt, quando recondunt? nonne tunc de illo, quantum fieri potest, securiores fiunt, cum remotum a suis oculis loculis tutioribus seruant? itane uero terrena cupiditas munitius se habere putat, si non uideat id, quod amat, et caelestis caritas dolet, tamquam amiserit, quod in horrea superna praemiserit? Sapida quod uocaris, adtende et, quae sursum sunt, sape, ubi Christus est ad dexteram dei sedens. qui pro nobis dignatus est mori, ut uiueremus et mortui et ne mors ipsa ab homine tamquam consumptura hominem timeretur nec mortuorum quisquam, pro quibus uita mortua est. tamquam uitam perdiderit, doleretur. haec atque huius modi tua sint diuina solacia. quibus erubescat et cedat humana tristitia.

[263.3]
O Non quidem suscensendum est de caris mortuis dolori mortalium, sed diuturnus dolor non debet esse fidelium. si ergo contristata es, iam sit satis nec sic contristeris quem ad modum gentes. quae spem non habent. non enim con- . tristari prohibuit apostolus. cum hoc diceret, sed sic contristari quem ad modum gentes, quae spem non habent. nam et Martha et Maria, piae sorores et fideles. resurrecturum suum fratrem Lazarum flebant, quamuis eum tunc ad hanc uitam rediturum esse nescirent; et ipse dominus eundem, quem fuerat resuscitaturus, Lazarum fleuit; nimirum, ut fleamus etiam nos eos mortuos, quos ad ueram uitam resurrecturos credimus, etsi non iussit praecepto, concessit exemplo. nec frustra scriptura dicit in libro ecclesiastico: In mortuo produc lacrimas et quasi dira perpessus incipe lamentationem: sed paulo post ait: Et consolare propter tristitiam; a tristitia enim procedit mors et tristitia cordis flectet fortitudinem.

[263.4]
Frater tuus. filia, mente uiuit, carne dormit. numquid, qui dormit, non adiciet, ut resurgat? deus, qui spiritum eius iam suscepit, restituet ei corpus suum, quod non perdendum abstulit. sed reddendum distulit. nulla est igitur causa tristitiae diuturnae, quia potior est causa laetitiae sempiternae, quando quidem germani tui nec pars ipsa mortalis, quae m terra sepulta est. tibi peribit, in qua tibi praesentabatur, per quam te adloquebatur tecumque conloquebatur, ex qua promebat uocem sic tuis auribus notam, quem ad modum faciem tuis oculis offerebat, ita ut, ubicumque sonuisset. etiam non uisus soleret agnosci. haec enim uiuorum sensibus subtrahuntur, ut dolorem faciat absentia mortuorum. sed quando nec ipsa in aeternum peribunt, ubi capillus capitis non peribit. et ad tempus deposita sic recipientur, ut numquam ulterius deponantur, sed in melius demutata firmentur. profecto maior est causa gratulationis in spe inaestimabilis aeternitatis quam causa maeroris in re breuissimi temporis. hanc spem non habent gentes nescientes scripturas neque uirtutem dei, qui potest perdita reparare et uiuificare mortua et redintegrare corrupta et separata iterum iungere et corrupta atque finita deinceps sine fine seruare. haec facturum se esse promisit, qui ex his fidem fecit, quae iam promissa perfecit: haec tecum sermocinetur fides tua, quoniam non fraudabitur spes tua, etsi nunc differatur caritas tua; haec meditare, his uberius et uerius consolare. si enim, quia uestior, quoniam ille non potuit, ea ueste, quam fratri texueras, te aliquid consolatur quanto debes amplius et certius consolari, quia, cui fuerat praeparata, incorruptibili indumento nulla egens corruptione atque inmortalitate uestitur!


CCLXIV. HONORABILI ET EXIMIAE ATQVE IN MEMBRIS CHRISTI LAUDABILI FAMULAE DEI MAXIMAE AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[264.1]
Quantum nos tuum studium sanctum laetificat! tantum rursus contristat, quod per errores noxios et perniciosissimos prouinClam uestram nimium periclitari significas. sed quia ista futura praedicta sunt, mirandum non est. quod exsurgant, sed uigilandum, ne noceant. haec autem deus liberator noster exsurgere non permitteret, nisi sanctis eius etiam per huius modi temptationes erudiri expediret. comparant sibi quidem illi sua uoluntate peruersa et praesentis meritum caecitatis et futuri aeterni supplicii, si per contumaciam indociles fuerint seque, cum in hac uita sunt. corrigere atque emendare neglexerint. uerum tamen, sicut ipsi male utuntur bonis dei, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos, qui eos per patientiam suam ad paenitentiam uocat, cum thesaurizant sibi iram in die irae et reuelationis iusti iudicii dei, sicut ergo ipsi benignitate et patientia, id est bonis dei male utuntur. dum non corriguntur, sic contra deus etiam malis eorum bene utitur non solum ad iustitiam suam, quae his digna in fine retribuet. sed etiam ad exercitationem et prouectum sanctorum suorum, ut ex ipsa etiam malorum peruersitate boni proficiant et probentur et manifestentur, sicut apostolus ait: Oportet et haereses esse, ut probati manifesti fiant inter uos.

[264.2]
Nam si nullus etiam malorum bonus usus esset deo ad utilitatem electorum suorum, qui etiam de malo Iudae tantum bonum nobis praestitit. ut Christi sanguine redimeremur, poterat eos aut nasci non permittere. quos malos futuros esse praesciebat, aut in ipso eorum initio malignitatis extinguere. sed tantum eos esse permittit, quantum nouit expedire atque sufficere admonendae atque exercendae sanctae domui suae. ideo nostram de illis tristitiam consolatur, quia et ipsa tristitia, quam pro illis habemus, nos releuat, illos autem in sua peruersitate perseuerantes grauat. gaudium uero, quod percipimus, quando aliqui ex eis correcti in melius commutantur et sanctorum societati copulantur, nulli gaudio in hac uita comparari potest. propterea scriptum est: Fili, si sapiens fueris, tibi sapiens eris et proximis tuis: si autem malus euaseris, solus hauries mala, quia, cum gaudemus de fidelibus et iustis, et illis et nobis prodest bonum eorum, cum autem contristamur de infidelibus et iniquis, illis solis nocet et eorum malitia et nostra tristitia; nos autem etiam hoc plurimum adiuuat apud deum. quod pro eis misericorditer contristamur et pro ipsa tristitia congemescimus et oramus. unde, honorabilis et in Christo laudabilis famula dei, et maestitiam tuam de talibus et uigilantiam atque cautelam contra tales. quam tuis litteris expressisti, multum adprobo et laudo atque, in hac uia perseueranter ambules, pro meis uiribus. quia hoc exigis. et exhortor et moneo, ut miserearis eorum tamquam simplex ut columba, caueas autem illos tamquam astuta sicut serpens desque operam, quantum potes. ut. qui tibi adhaerent, tecum in recta fide permaneant aut ad fidem rectam, si forte in aliquo aliqui deprauati sunt, corrigantur.

[264.3]
De homine autem, quem suscepit uerbum dei, cum caro tactum est et habitauit in nobis, emendarem aliquid. si in eo. quod credis. falsum aut peruersum inuenirem. hoc ergo crede. quod credis, quia in illo homine totam naturam nostram suscepit filius dei, id est et animam rationalem et carnem mortalem sine peccato. infirmitatis enim nostrae particeps factus est non iniquita.tis, ut per infirmitatem communem solueret iniquitatem nostram et adduceret nos ad iustitiam suam bibens mortem de nostro et propinans uitam de suo. sed si habes aliquam scripturam eorum, in qua adserunt, quod huic fidei sit contrarium. dignare eam mittere, ut non solum fidem nostram dicamus, sed eorum quoque perfidiam, quantum possumus, refellamus. sine dubio enim hoc ipsum. quod peruerse et impie sentiunt, aliquibus testimoniis diuinarum scripturarum conantur adstruere. in quibus eis ostendendum est, quam non recte intellegant litteras sacras conscriptas ad fidelium salutem, tamquam si quisquam se medicinalibus ferramentis grauiter uexet, quae utique non ad uulnerandum sed ad sanandum sunt instituta. multum autem laborauimus et laboramus, quantum dominus donat, contra diuersos errores arguendos. sed laborum nostrorum opuscula si forte habere desideras, mitte, qui tibi describant; uoluit enim deus, ut hoc facillime possis, qui tibi dedit, unde possis.


CCLXV. RELIGIOSAE ET IN CHRISTI DILECTIONE HONORANDAE FAMULAE DEI SELEUCIANAE AUGUSTINUS EPISCOPUS IN DOMINO SALUTEM

[265.1]
Lectis litteris tuis de salute uestra laetatus ad ea, quae scripsisti, respondere non distuli. et primum miratus sum, quo modo dicat Nouatianus iste Petrum baptizatum non fuisse, cum paulo superius scripseris eum dixisse. quod apostoli fuerint baptizati. unde illi uideatur, quod inter apostolos baptizatos Petrus non fuerit baptizatus, ignoro et ideo exemplum epistulae tuae. ne forsitan tu non habeas, misi tibi, in quo diligentius consideres ad ea me respondere, quae inueni in litteris tuis: si enim notarius non mendose excepit aut scripsit, nescio. quale cor habeat. qui, cum apostolos baptizatos dicat. Petrum baptizatum negat.

[265.2]
Quod autem dicitur Petrus egisse paenitentiam, cauendum est, ne ita putetur egisse, quo modo agunt in ecclesia. qui proprie paenitentes uocantur. et quis hoc ferat, ut primum apostolorum inter tales paenitentes numerandum putemus? paenituit enim eum negasse Christum, quod eius indicant lacrimae; sic enim scriptum est, quia fleuit amare. nondum enim fuerant resurrectione domini confirmati et illo aduentu spiritus sancti, qui apparuit die pentecostes, uel illa inspiratione. quam demonstrauit dominus, posteaquam resurrexit a mortuis, cum sufflauit in eorum faciem dicens: Accipite spiritum sanctum.

[265.3]
Unde recte dici potest, quia, cum Petrus negauit dominum, nondum fuerant apostoli baptizati non tamen aqua sed spiritu sancto. hoc enim eis dixit, posteaquam resurrexit et conuersatus est cum eis: Iohannes quidem baptizauit aqua. uos autem spiritu sancto baptizabimini, quem et accepturi estis non post multos dies hos usque ad pentecosten. aliqui autem codices habent: Vos autem spiritu sancto incipietis baptizari; sed siue dicatur "baptizabimini siue dicatur incipietis baptizari\', ad rem nihil interest. nam in quibuscumque codicibus inueniuntur \'baptizabis\' aut \'incipietis baptizare\', mendosi sunt, qui ex Graecis facillime conuincuntur. si autem dicimus aqua non fuisse baptizatos, metuendum est, ne grauiter in eis erremus, ne demus hominibus auctoritatem contemnendi baptismum. quem usque adeo non contemnendum ipsa apostolica disciplina commendat, ut Cornelius centurio et hi, qui cum illo erant. etiam iam accepto spiritu sancto fuerint baptizati.

[265.4]
Sicut antiqui iusti si non circumciderentur, non erat eis peccatum, postea uero quam iussit deus, ut circumcideretur Abraham eiusque posteritas, iam si non fieret, graue peccatum fuit, sic etiam, antequam dominus Christus in ecclesia sua sacramentum noui testamenti pro circumcisione carnis sanctum baptismum dedit et apertissime dixit: Si quis non renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto, non intrabit in regnum caelorum. iam non debemus quaerere, quando quisque fuerit baptizatus. sed, quoscumque legimus in corpore Christi, quod est ecclesia, pertinere ad regnum caelorum, nonnisi baptizatos intellegere debemus, nisi forte quos angustia passionis inuenit et nolentes negare Christum, antequam baptizarentur, occisi sunt, quibus ipsa passio pro baptismo deputata est. sed numquid hoc possumus de apostolis dicere, qui usque adeo largum tempus habuerunt, quo baptizarentur, ut alios etiam baptizauerint? sed non omnia, quae facta sunt, etiam scripta inueniuntur; uerum tamen facta esse ei ceteris documentis probantur. scriptum est, quando baptizatus sit apostolus Paulus, et scriptum non est, quando baptizati sint alii apostoli: uerum tamen etiam ipsos baptizatos intellegere debemus, quem ad modum scriptum est, quando baptizatae sint plebes ecclesiarum in Hierusalem et in Samaria, quando autem baptizatae sint aliae plebes gentium, quibus apostoli epistulas miserunt, non est utique scriptum et tamen etiam ipsas baptizatos utique minime dubitamus propter illam domini sententiam: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto, non intrabit in regnum caelorum.

[265.5]
Utrumque autem de domino scriptum est, et quia baptizabat plus quam Iohannes et quia ipse non baptizabat sed discipuli eius, ut intellegeremus et ipsum quidem baptizasse praesentia maiestatis, non tamen ipsum baptizasse manibus suis. ipsius enim erat baptismi sacramentum, ad discipulos autem baptizandi ministerium pertinebat. tunc ergo, quando dicit Iohannes euangelista in euangelio suo: Post haec exiit Iesus et discipuli eius in Iudaeam terram et illic morabatur cum eis et baptizabat, tunc paulo post de illo loquens ait: Ut ergo cognouit Iesus, quia audierunt Pharisaei, quod Iesus plures discipulos haberet et baptizaret plures quam Iohannes, quamquam Iesus ipse non baptizaret sed discipuli eius, reliquit Iudaeam terram et abiit iterum in Galilaeam, tunc ergo, quando ab Hierosolymis exiit cum discipulis suis in Iudaeam terram et illic morabatur cum eis, baptizabat non per se ipsum sed per discipulos suos, quos intellegimus iam fuisse baptizatos sine baptismo Iohannis, sicut nonnulli arbitrantur, siue. quod magis credibile est, baptismo Christi. neque enim ministerium baptizandi defugeret, ut haberet baptizatos seruos, per quos ceteros baptizaret, qui non defugit memorabilis illius humilitatis ministerium, quando eis lauit pedes et petenti Petro. ut non tantum pedes uerum etiam manus et caput ei lauaret, respondit: Qui lotus est, non indiget, nisi ut pedes lauet, sed est mundus totus. ubi intellegitur, quod iam Petrus fuerat baptizatus.

[265.6]
Quo modo autem iste dicat. quod in epistula tua posuisti, quod apostoli dederint paenitentiam pro baptismo, non euidenter expressum est. si enim pro baptismo\' ideo dicit. quia per paenitentiam remittuntur peccata, habet aliquid rationis. quod dicit. sed talis paenitentia post baptismum potest utilis esse. si quis peccauerit. iste autem quoniam negat post baptismum dari paenitentiae locum, cum dicit, sicut scripsisti. paenitentiam solam ante baptismum esse, datur intellegi sic eum dixisse. quod apostoli dederant paenitentiam pro baptismo. ut ante baptismum eam dederint atque hi, quibus data sit. postea non fuerint baptizati, quia eis illa pro baptismo fuit, quod Nouatianos dicere numquam audiui. unde quaere diligenter, ne forte alicuius alterius erroris sit et Nouatianum se esse confingat uel putet. aut, si et hoc Nouatiani dicunt, nescio: illud tamen scio, quoniam, quisquis hoc dicit, a regula fidei catholicae et doctrina Christi et apostolorum prorsus alienus est.

[265.7]
Agunt enim homines ante baptismum paenitentiam de suis prioribus peccatis ita tamen, ut etiam baptizentur, sicut scriptum est in actibus apostolorum loquente Petro ad Iudaeos et dicente: Agite paenitentiam et baptizetur unusquisque uestrum in nomine domini Iesu Christi; et dimittentur uobis peccata uestra. agunt etiam homines paenitentiam. si post baptismum ita peccauerint. ut excommunicari et postea reconciliari mereantur, sicut agunt in omnibus ecclesiis illi. qui proprie paenitentes appellantur. de tali enim paenitentia locutus est apostolus Paulus, ubi ait: Xe, iterum cum uenero. humiliet me deus ad uos et lugeam multos ex his, qui ante peccauerunt et non egerunt paenitentiam super inmunditia et luxuria et fornicatione, quam egerunt; neque enim scribebat ista nisi eis, qui iam fuerant baptizati. habemus etiam in actibus apostolorum Simonem iam baptizatum, cum pecunia uellet emere, ut per inpositionem manus eius daretur spiritus sanctus, admonitum a Petro, ut de hoc graui peccato ageret paenitentiam.

[265.8]
Est etiam paenitentia bonorum et humilium tidelium paene cotidiana, in qua pectora tundimus dicentes: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. neque enim ea nobis dimitti uolumus. quae dimissa non dubitamus in baptismo, sed illa utique, quae humanae fragilitati quamuis parua tamen crebra subrepunt. quae si collecta contra nos fuerint, ita nos grauabunt. et oppriment sicut unum aliquod grande peccatum. quid enim interest ad naufragium, utrum uno grandi fluctu nauis operiatur et obruatur, an paulatim subrepens aqua in sentinam et per neglegentiam derelicta atque contempta impleat nauem atque submergat\'? propter hoc ieiunia et elemosynae et orationes inuigilant. inquibus cum dicimus: Dimitte nobis, sicut et nos dimittimus. manifestamus habere nos. quod nobis dimittatur, atque in his uerbis humiliantes animas nostras cotidianam quodam modo agere paenitentiam non cessamus. ad ea, quae scripsisti, puto me breuiter sed sufficienter respondisse; superest, ut ille non sit contentiosus, propter quem lucrandum ad me tales litteras dandas putasti.


CCLXVI. DOMINAE EXIMIAE MERITOQVE HONORABILI IN CHRISTO AC SUSCIPIENDAE FILIAE FLORENTENAE AUGUSTINUS EPISCOPUS IN DOMINO SALUTEM

[266.1]
Sanctum propositum tuum et inuisceratus cordi tuo timor domini castus permanens in saeculum saeculi curam pro te nostram non solum in precibus apud deum uerum etiam in admonitionibus ad te ipsam non mediocriter suscitat. quod quidem in epistulis meis, quas ad matrem reuerentiae tuae debito mihi cum honore nominandam dedi, non semel feci. sed quia hoc mihi rescribere dignata est. prius te uelle accipere litteras meas, tum demum, si quid forte tibi opus esset ex ministerio meo, quod uenerando studio tuo omniumque talium, quantum possum, libera seruitute debere me noui, non te esse tacituram et rescribendo insinuaturam, ecce feci, quod te uoluisse quamuis non per te comperi, ne uiderer tibi ostium fiduciae inhumaniter claudere. superest, ut promas ipsa. si quid ex me quaerendum putas: aut enim scio, quod inquisieris. nec negabo aut ita nescio, ut nullo fidei salutisque detrimento nesciam et de hoc etiam te ipsam, si potuero. faciam reddita ratione securam. aut certe, si et nescio et tamen sciendum est. uel impetrabo a domino. ne tibi desim nam saepe officium impertiendi meritum est accipiendi , uel ita tibi respondebo, ut noueris, pro hac ipsa re, quam pariter nescimus; ad quem pulsare debeamus.

[266.2]
Haec ideo praelocutus sum, ne te pro certo speres, quicquid a me quaesieris, audituram et, cum hoc non prouenerit. audacter potius quam prudenter me fecisse arbitreris, quod tibi quaerendi, si quid uoles, facultatem dedi. hoc enim feci non doctor perfectus sed cum docendis perficiendus, domina eximia meritoque honorabilis in Christo ac suscipienda filia. equidem etiam in his rebus, quas utcumque scio, magis te cupio esse scientem quam scientiae nostrae indigentem. neque enim, ut, quod scimus, doceamus, aliorum ignorantiam optare debemus; multo quippe melius omnes sumus docibiles deo, quod utique in illa superna patria, cum in nobis completum fuerit, quod promissum est, perficietur, ut non dicat homo proximo suo: \'Cognosce dominum\'; omnes enim cognoscent eum, sicut scriptum est, a minore usque ad maiorem eorum. et sollicitissime cauendum est in docendo superbiae uitium, quod in discendo non ita est. unde et sancta scriptura nos admonet dicens: Sit omnis homo uelox ad audiendum, tardus autem ad loquendum; et ille in psalmo ait: Auditui meo dabis exultationem et laetitiam continuoque subiecit: Et exultab unt ossa humiliata. uidit enim in audiendo facillime seruari humilitatem, quae difficilis est in docendo, quoniam necesse est, ut doctor habeat superiorem locum, ubi laboriosum est obtinere, ne subrepat elatio.

[266.3]
Videsne. quem ad modum periclitemur, a quibus hoc expectatur, ut non solum doctores simus, uerum etiam, cum simus homines, diuina doceamus? sed laborum periculorumque nostrorum singulare solacium est, cum ita proficitis, ut illo perueuiatis, ubi nullius hominis doctoris egeatis. isto autem periculo non tantum nos — nam ad illum, de quo dicturus sum, quid sumus nos ? — non ergo nos tantum isto periculo sed etiam ille doctor gentium periclitatum se esse testatur, cum dicit: Ne in magnitudine reuelationum mearum extollar, datus est mihi stimulus carnis et cetera. unde et ipse dominus, tumoris huius admirabilis medicus: Nolite, inquit, ab hominibus uocari Rabbi; unus est enim magister uester Christus, quod retinens idem ipse doctor gentium dicit: Neque qui plantat, est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus. hoc et ille meminit, qui in natis mulierum, quanto magnus erat, tanto se in omnibus humiliabat indignum se adfirmans, qui Christi calciamenta portaret. quid enim aliud ostendit, ubi ait: Qui habet sponsam, sponsus est; amicus autem sponsi stat et audit eum et gaudio gaudet propter uocem sponsi? hic est ille auditus, de quo paulo ante commemoraui in psalmo positum: Auditui meo dabis exultationem et laetitiam et exultabunt ossahumiliata.

[266.4]
Proinde tanto me certius, tanto solidius, tanto sanius gaudare scias de fide et spe et dilectione tua, quanto minus indigueris non tantum a me quicquam discere sed ab ullo prorsus hominum. uerum tamen, quia, cum illic essem, te quidem per aetatem uerecundante boni parentes et amantissimi bonorum studiorum tuorum, quanto pietatis ueraeque sapientiae ardore flagrares, mihi intimare dignati sunt et beniuolentissime petierunt, ne tibi instruendae, in quo opus esset, meam operulam denegarem, admonendam te his litteris credidi secundum supra dictas optiones, ut quaeras, quod uis, ne sim superfluus, si conatus fuero docere, quod scis, dum tamen firmissime teneas, quod, etsi aliquid salubriter per me scire potueris, ille te docebit, qui est interioris hominis magister interior, qui in corde tuo tibi ostendit uerum esse, quod dicitur, quia neque qui plantat, est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat deus.


CCLXVII. DOMINAE RELIGIOSISSIMAE ET PRAESTANTISSIMAE ET IN CHRISTI CARITATE LAUDABILI FILIAE FABIOLAE AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[267.1]
Quamquam rescripta reddideris, sic tamen legi litteras sanctitatis tuae. ut eis respondere debitum duxerim. doluisti enim peregrinationem, qua contingit perpetuo gaudere cum sanctis, et desiderium supernae patriae, ubi iam non terrarum spatio diuidemur, sed semper unius contemplatione laetabimur, merito praetulisti. felix es talia fideliter cogitando, amando felicior et ideo eris etiam felicissima consequendo. sed etiam nunc diligentius intuere, unde magis dicamur absentes, utrum quia nostra inuicem corpora non uidemus, an quia signa non damus et recipimus animorum, quod est conloqui. puto enim, quod licet longinquis regionibus corpore separati, si nostras cogitationes nosse possemus, magis essemus nobiscum, quam si uno in loco alter alterutrum conspicantes taciti sederemus nulla in uocibus signa sensus intimi proferentes. nullis corporum motibus nostros animos indicantes. quocirca intellegis ideo unumquemque sibi esse praesentiorem quam alterum alteri, quod unusquisque sibi magis quam alteri notus est non faciem suam, quae. nisi adsit speculum, gestatur et latet, sed conscientiam contuendo, quam et clausis oculis uidet. quanta est igitur etiam uita, quae pro magno habetur, nostra!


CCLXVIII. DOMINIS DILECTISSIMIS ET DESIDERANTISSIMIS SANCTAE PLEBIS CUI MINISTRO MEMBRIS CHRISTI AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM

[268.1]
Notissima mihi et probatissima deuotio sanctitatis uestrae in domino nostro Iesu Christo fiduciam dedit, ut etiam absens praesumerem, unde praesens gaudere consueui. qui semper spiritu uobiscum sum, non solum quia gratia domini nostri Iesu Christi tantae suauitatis flagrare non cessat, sed etiam quia me ipsum, qui uobis in euangelio seruio, angustiam pati non permittitis. cum enim frater noster Fascius debito decem et septem solidorum ab opinatoribus urgeretur, ut redderet, quod ad praesens, unde explicaret se, non inueniebat, ne corporalem pateretur iniuriam, ad auxilium sanctae ecclesiae conuolauit. illi etiam exactores, cum proficisci cogerentur et ideo dilationem dare non possent, grauissimis me querelis onerauerunt ita, ut eis illum traderem aut, quod sibi deberi ostendebant, unde acciperent, prouiderem. cumque obtulissem Fascio, ut uestram sanctitatem de necessitatibus eius adloquerer. pudore deterritus, ne facerem, deprecatus est. ita ego maiore necessitate coartatus a fratre nostro Macedonio decem et septem solidos accepi, quos in causam eius continuo dedi promittente illo, quod ad certum diem cum eis reddendis posset occurrere, et consentiente, ut, si non posset occurrere, sermo de illo fieret ad uestram misericordiam, quam fraternam fratribus exhibere consuestis.

[268.2]
Nunc ergo, quoniam absens est, restat, ut subueniatis non illi, quem nemo compellat absentem, sed pollicitationi meae. cuius existimatio uobis semper est praesens. iam enim dies, ad quem se promiserat occursurum, transactus est et ego ei. qui solidos suos fidei meae commisit, quid respondeam, non inuenio. nisi ut faciam, quod me facturum esse promisi. sed quoniam non sum de hac re commonitus, ut die pentecostes. quando aderat maior uestra frequentia, sermonem inde facerem, peto, ut has litteras pro lingua mea praesente habere dignemini admonente uos et exhortante in cordibus uestris deo et domino nostro. cui credidistis, qui numquam discedit a nobis timentibus et honorantibus nomen suum, in quo uobis et nos semper coniuncti sumus, quamuis corpore a uobis profecti esse uideamur, qui uobis de isto bonorum operum semine messem uitae aeternae promittit dicente apostolo: Bonum autem facientes non deficiamus; tempore enim suo metemus infatigabiles. itaque, dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei. quoniam ergo domesticus fidei est, Christianus fidelis, catholicus frater noster, pro cuius supplenda necessitate uos peto, ut faciatis, quod dominus imperat, sine tristitia, sine murmuratione et cum laetitia et hilaritate facite; deo enim creditis non homini, quia ille promittit uos nihil eorum, quae misericorditer facitis, perdituros. sed in illo die cum usuris inmortalibus recepturos. et quoniam ipse apostolus dicit: Hoc autem dico: Qui parce seminat. parce et metet, intellegere debetis tempus esse, ut donum uitae aeternae, cum adhuc in ista uita sumus, festinanter et alacriter comparemus, quia, cum finis saeculi uenerit, non dabitur nisi eis, qui per fidem sibi hoc emerunt, antequam uidere potuissent.

[268.3]
Scripsi etiam presbyteris. ut, si quid minus fuerit post conlationem sanctitatis uestrae. compleant ex eo, quod habet ecclesia, dum tamen uos, secundum quod placet, hilariter offeratis, quia, siue de uestro siue de ecclesia detur, omnia dei sunt et deuotio magis uestra dulcior erit thesauris ecclesiae. sicut apostolus dicit: Non quia quaero datum, sed requiro fructum. laetificate ergo cor meum, quia de fructibus uestris gaudere cupio; uos enim estis arbores dei, quas assiduis imbribus etiam per nostrum ministerium rigare dignatur. tueatur uos dominus ab omni malo et hic et in futuro saeculo, domini dilectissimi et desiderantissimi fratres.


CCLXIX. BEATISSIMO AC VENERABILI FRATRI ET CONSACEEDOTI NOBILIO AUGUSTINUS

[269.1]
Tanta est sollemnitas, ad quam me affectus tuae fraternitatis inuitat, ut corpusculum meum ad uos traheret uoluntas, nisi teneret infirmitas. possem uenire, si hiems non esset; possem hiemem contemnere, si iuuenis essem; aut enim ferret rigorem temporis feruor aetatis aut temperaret frigus aetatis feruor aestatis. nunc hieme iter tam prolixum non suffero cum annositate algida. quam mecum fero, domine beatissime, sancte ac uenerabilis frater et consacerdos. salutationem debitam reddo meritis tuis; salutem uero meam commendo precibus tuis poscens et ipse a domino, ut dedicationem tantae fabricae pacis prosperitas prosequatur.


CCLXX

[270.1]
Cum in urbem Leges anteriori tempore commeassem, nimium sum contristatus, quod te totum ibidem minime potui reperire. inueni enim te medium et, ut ita dicam, partem animae tuae. Seuerum carissimum, de quo ex parte gauisus sum. perfecte enim gauderem, si te totum inuenirem. unde ex parte. qua te reppereram, gratulabar et propter partem tuam, quam nequaquam cernebam, omnibus modis contristabar. proinde dixi animae meae: Quare tristis es et quare conturbas me? spera in deo et faciet praesentem amicum, quem diligis\'. unde confido in domino et spero, quod me faciet de tua uisione gratulari. o si oculis cerni dilectio posset! profecto uideres, quanta apud te nostra esset dilectio. aut enim aequiperans dilectioni tuae magnum tibi adferret gaudium aut, si maior esset, magnum tibi adferret imitationis studium. ergo. quia in domino te diligo, dilige diligentem. et ut ceteri tecum diligant, per ecclesiasticam auctoritatem hortare. nam quod petis in litteris tuis, ut ego pro te orem, id recte facerem, si ego ipse a peccatis liber essem, ut pro aliis liceret orare. et ideo te admoneo, ut orationes assiduas animi tui pro me emittas ad dominum et memor professionis illam ante oculos tuos constituas diem, in qua iustus ab auditu malo non timebit et ideo iustus non timebit, quia non audiet: \'Vade in ignem aeternum>, sed: \'Veni, benedicte patris mei, percipe regnum\\ ad quod nos perducat, qui uiuit et regnat in saecula saeculorum. amen.

------------------------------------------------------------
https://www.sermonindex.net/fathers/augustine-of-hippo-epistulae-latin-part-4/